بلغرادجق (بلگرادجیک ؛ بلوگرادژیک امروزی ) شهرکی در ( استان ) ودین . با ٥٢٠متر ارتفاع از سطح دریا ، در ٥٢ کیلومتری جنوبِ غربی ودین در شمال غربی بلغارستان واقع شده است . این شهرک ، به سبب تشابه اسمی با بلگراد، پایتخت یوگسلاوی امروز، استولْنی بلگراد مجارستان ، بلگراد آلبانی و بلگراد ترانسیلوانی ، به بلغرادجق (بلگراد کوچک ) معروف شده است . نام اصلی این شهرک ، بلگراد بوده است ، که در اسلاوی ، معنای «قلعة سفید» دارد.

این شهرک موقعیت جغرافیایی مناسب و فوق العاده ای دارد. قلعة بلغرادجق ظاهراً، بنایی رومی است که در سده های هفتم و هشتم / سیزدهم و چهاردهم ، از استحکامات نظامی شاهزاده نشین ودین در قلمرو بلغار بوده است . این شاهزاده نشین ، که از زمان مُراد اول (٧٦١ـ٧٩٢)، تابع عثمانیها بود، بعد از پیروزی عثمانیها در نیکْبولی در ٧٩٩، کاملاً به حاکمیت آن دولت درآمد و، در نتیجه ، شهرک بلغرادجق نیز تسخیر شد. بنابه آمار ( تحریر دفتری ) سال ٨٦٠، در این منطقه ، ٣٦خانة مسیحی نشین ، و در قلعه ، یک پادگان کوچک ترک و یک باب مسجد وجود داشت . در ٨٧١، تعداد خانه های مسیحی نشین بلغرادجق ٤٤ بود (باشباقانلق آرشیوی ، مالیه دن مدور دفترلر ، ش ١٨). در ٩٣٥، در پادگان یاد شده ، غیر از امام جماعت ، یک دژدار (قلعه بان ) و شانزده تن محافظ خدمت می کردند (باشباقانلق آرشیوی ، تحریر دفتری ، ش ٣٧٠)؛ و بنا به دفتر آمار ٩٩٥، ٢٧ تن محافظ با نُه تن زیردست ، در آنجا مشغول خدمت بودند. همچنین حدود چهل تن مسلمان به کشاورزی اشتغال داشتند (مدیریت کل اسناد املاک ، ش ٥٧، گ ١٢٦ ر ـ پ ).

بلغرادجق در قرن یازدهم ، در خارج از محدودة قلعه ، شروع به گسترش کرد، و در قرن دوازدهم به شهرکی تبدیل شد. در ١١٧٠، مسجد آنجا را، که در این اسکان ( و توسعه ) نقش داشت ، حاجی حسین آقا بازسازی کامل کرد. این مسجد، که در ١٣٥٤ ش / ١٩٧٥، هنوز برپا بود، با شکل مستطیلی و چوب پوش خود، و سقفی چوبکاری شده ، که آمیزه ای از کار محلی بلغاری و فرهنگ کهن ترک بود، جلب توجه می کرد. در این شهرک ، بویژه در قرن سیزدهم ، آثار معماری مختلف بلغاری ، به طور مشخصی اهمیت یافت ؛ در ١٢٣٧، یک مدرسه ، و در ١٢٥٦ یک آموزشگاه عمومی (اوچیلیشچه ) تأسیس شد. در زمان محمود دوم (١٢٢٣ـ ١٢٥٥)، زمانی که صربستان به استقلال رسید و بین سرزمین عثمانی و صربستان در پانزده کیلومتری غرب بلغرادجق مرز جدیدی تعیین شد، این قلعة قدیمی ، به سبب اهمیت سوق الجیشی ، بازسازی گردید و گسترش داده شد. بنابه دو کتیبة موجود در آنجا، تاریخ اتمام بنا ١٢٥٤ بوده است . این قلعة جدید در ١٢٥٧ و ١٢٦٧، در نتیجة شورشی (شورش بلغرادجق ) که گروه ٠٠٠ ، ١٢ نفری روستاییان بلغاری ، در مخالفت با اجرای فرمان تنظیمات * (اصلاحات زمان عبدالمجید: ١٢٥٥)، برپا کردند، صحنة برخوردهای شدیدی شد. هر چند که این گروه از مردم به قلعه هجوم بردند، ولی ناکام ماندند.

بعد از نبرد کریمه ، حکومت عثمانی ، برای پُر کردن جای خالی نیروی انسانی بلغارهایی که به صربستان کوچ کرده بودند، و نیز به سبب اهمیت سوق الجیشی بلغرادجق ، شمار زیادی از چرکسها را در آنجا اسکان داد. این جمعیت ، که در حدود ٠٠٠ ، ٢ نفر بودند، در سه روستای بازسازی شدة نصرتیه ، عثمانیه و توفیقیه سکونت گزیدند. بنابه > سالنامة ولایت تونا < ، که حاوی اطلاعات مفصلی در خصوص ساختار اجتماعی این شهرک مرزی است ، ناحیة بلغرادجق ، پیش از اینکه منطقة مرزی شود دارای وسعت بیشتری بوده و در حدود ٣٨ روستا داشت ؛ از آن میان فقط سه روستا که محل اقامت چرکسها بود، مسلمان نشین بودند. شهرک بلغرادجق نیز جمعیتی در حدود ٦٠٠ ، ٢ نفر ـ با یک سوم مسلمان ـ و ٣٠٠ باب خانه داشت . در کلّ بخش بلغرادجق ، ٤٠٠ ، ١٤ تن مسیحی و ٧٠٠ ، ٣ نفر مسلمان زندگی می کردند. با گذشت زمان ، و براثر برخوردهای اجتماعی ، مناسبات بین این دو گروه تیره شد. در اثنای جنگ عثمانی ـ روس (١٢٩٤ـ ١٢٩٥/ ١٨٧٧ـ ١٨٧٨)، قلعة بلغرادجق به محاصرة روسها درآمد و زیر آتش آنها قرار گرفت ؛ اما، درست بعد از قرارداد اَدرنه ، که در ٢١ صفر ١٢٩٥ به امضا رسید، ضبط شد. تقریباً، همة جمعیت ترک آنجا، در طول جنگ و کوچهای متعاقب آن ، به آناطولی رفتند و فقط تعداد کمی از آنها باقی ماندند؛ چنانکه در ١٣٥٤ ش /١٩٧٥، شمار کمی از خانواده های ترک در آنجا زندگی می کردند. در پی کوچ ترکها، جمعیت شهرک بسیار کم شد؛ بنابه سرشماری ١٢٩٨/١٨٨٠ بلغارها، جمعیت بلغرادجق ، فقط ١٠٠ ، ١ تن بوده است .

بلوگرادژیک ، در حال حاضر (١٣٧١/١٩٩٢)، با جمعیتی بالغ بر ٠٠٠ ، ٧ تن ، و با ظاهری نوین ، مرکزی سیاحتی است و قلعة قدیمی دورة عثمانی آن بازسازی و تبدیل به موزه شده است . قلعة بلغرادجق ، بیش از همة قلعه های مشابه در بلغارستان ، تحت حفاظت و مراقبت بوده است .

منابع :

(١) Dus § anka Bojanic ¨ , "Fragment Zbirnog Popisa Vidinskog Sandjaka iz ١٤٦٦ godine", Mes § ovita ( Miscelan) Istoriski Institut Beograd , Beograd ١٩٧٣, s. ٥-٧٧;
(٢) Entsiklopedija Ba § lgarija ,Sofia ١٩٧٨,I,٢٥١-٢٥٤ Halil inalclk, "Application of the Tanzimat and its social effects", Ar.Ott. , V (١٩٧٣), ٩٧-١٢٨;
(٣) idem, Tanzimat ve Bulgar Meselesi ,Ankara ١٩٤٣;
(٤) C. Jirec § ek, Das Fدrstenthum Bulgarien , Prag-Wien- Leipzig ١٨٩٢, ٤١٤-٤١٥;
(٥) F. Kanitz, Donau-Bulgarien und der Balkan , Leipzig ١٨٨٠, II, ٢٦٠-٢٦٦;
(٦) K. Panov, Belogradz § iskoto Va § stanie , Belogradz § ik ١٩٣٧;
(٧) V. Stojanc § evic, "Prince Milos § and the Belogradz § ik revolt", Istoriski Casopis , III, Belgrad ١٩٥٢, ١٢٩-١٤٥;
(٨) Tapu- Kadastro Genel Mدdدrlدg § د. Kuyu § d- â Kad ª â me Ar í ivi, Tahrir Defterleri , Ankara.

/ مَکیل کیل ( د. ا. د. ترک ) /