مصطفوى، سيدمحمدتقى ، از پيشگامان باستان‌شناسى در ايران. وى در ١٣٢٤/١٢٨٥ش در كاشان متولد شد. پس از اخذ ديپلم از مدرسۀ دارالفنون تهران در ١٣٠٤ش، به استخدام وزارت معارف درآمد و هم‌زمان با تدريس در مدارس، تحصيلات خود را در دانشكدۀ حقوق ادامه داد و در ١٣٠٧ش در اين رشته فارغ‌التحصيل گرديد.

از ١٣٠٨ش تا ١٣١٠ش به تدريس زبان فرانسه پرداخت. در ١٣١٠ش در بخش عتيقات وزارت فرهنگ با عنوان «بازرس فنى تحقيقات» استخدام شد و به مدت چهار سال با هيئتهاى آلمانى و فرانسوى در حفاريها و كاوشهاى تخت جمشيد همكارى كرد. فعاليتهاى موفقيت‌آميز او در اين هيئتها او را به عنوان باستان‌شناسى برجسته در ميان محققان ايرانى و خارجى مطرح ساخت (مصطفوى ١٣٨١الف، مقدمۀ صدرى، ص دوازده). وى در ١٣١٣ش مأمور نظارت بر مرمت بناهاى تاريخى اصفهان گرديد (رجوع کنید به ملك شهميرزادى، ص ١٤٠، ١٤٩) و در ١٣١٤ش، به عنوان عضو هيئت اعزامى ايران، به رياست علي‌اصغر حكمت، وزير فرهنگ وقت در سومين كنگرۀ بين‌المللى آثار تاريخى و هنرى ايران در لنينگراد شركت كرد (مصطفوى، ١٣٦١ش، ص ٦ـ٧).

مصطفوى در ١٣١٦ش به رياست ادارۀ كل عتيقات رسيد (مصطفوى و سامى، ١٣٣٤ش، ص ٢). در ١٣٢٣ش به درخواست انجمن آثار ملى، كه در تدارك جشن هزارۀ بوعلي‌سينا بود، مسئوليت طراحى و ساخت بناى آرامگاه ابوعلى را به عهده گرفت (مصطفوى، ١٣٣٥ش، ص ١٨). از ١٣٢٧ش، دبيرى انجمن آثار ملى نيز به او واگذار شد (مصطفوى، ١٣٢٥ش، ص ١٨؛ همو، ١٣٨١ش ب، ص ١٨ـ١٩). مصطفوى مدتى معاون ادارۀ باستان‌شناسى بود و بر طبق سندى كه رشيد كيخسروى منتشر كرده است (ص ٢٤٣)، در ١٣٢٨ش رئيس ادارۀ كل باستان‌شناسى شد (رجوع کنید به ملك شهميرزادى، ص ١٤١). مصطفوى در ١٣٣٤ش در سفرى هفت‌ماهه به چند كشور اروپايى، امريكا، مصر، سوريه، لبنان و عراق، موزه‌ها و آثار تاريخى اين كشورها را ديد و آنها را بررسى كرد. در بهار ١٣٣٧ش به ژاپن رفت و در تنظيم نمايشگاه آثار تاريخى ايران همكارى نمود و در مراجعت، با توقفى كوتاه در هند و پاكستان، از موزه‌ها و آثار باستانى اين كشورها ديدن كرد (مصطفوى، ١٣٦١ش، ص ٧). در همين سال، انجمن حفاظت آثار تاريخى كاشان را، با افراد سرشناس كاشانى و نطنزى، تشكيل داد و همين انجمن بود كه موزۀ اختصاصى آثار تاريخى كاشان را در باغ فين تأسيس كرد (نراقى، ص ٦٦). مصطفوى در ١٣٣٧ش بازنشسته شد، اما فعاليتهاى مطالعاتى و پژوهشى خود را تا پايان عمر همچنان ادامه داد (مصطفوى، ١٣٨١الف، مقدمه صدرى، ص چهارده). وى در تير ١٣٥٩ درگذشت.

مصطفوى در حوزۀ باستان‌شناسى، هنر و معمارى ايران قبل و بعد از اسلام صاحب‌نظر بود و در اين موضوعات، كتابها و مقالات بسيارى تأليف كرد (رجوع کنید به مجموعه مقالات در زمينه باستان‌شناسى، چاپ مهدى صدرى، ١٣٨١؛ نيز رجوع کنید به منابع). آستانه حضرت عبدالعظيم، هگمتانه و اقليم‌پارس از تك نگاشته‌هاى برجستۀ مصطفوى است. اثر اخير را شارپ به انگليسى ترجمه و در ١٩٧٨ در لندن منتشر كرده است («وفيات و يادبودها»، آينده، ١٣٥٩، ص ٦٠٩، ٦١٢).

منابع :
(١) رشيد كيخسروى، دوران بي‌خبرى، ج ٢، ١٣٦٩ش؛
(٢) محمدتفى مصطفوى، آثار تاريخى تهران (اماكن متبركه و...)، ١٣٦١ش؛
(٣) همو، پرشكوهترين زيارتگاه ايران، نشريه انجمن آثار ملى، دوره ١، ش ١، ١٣٣٥ش؛
(٤) همو، مجموعه مقالات در زمينه باستان‌شناسى، ١٣٨١الف،ش؛
(٥) همو و على سامى، تخت جمشيد، ١٣٣٤ش؛
(٦) محمدتقى مصطفوى، وفيات و ياد بود مؤلفان، آينده، سال ٦، شماره ٧ و ٨، مهر و آبان ١٣٥٩؛
(٧) همو، هگمتانه، ١٣٨١بش؛
(٨) صادق ملك شهميرزادى، اشاره‌اى مختصر به تحول باستان‌شناسى در ايران، اثر، ش ١٢، ١٣ و ١٤، اسفند ١٣٦٥ش؛
(٩) حسن نراقى، آثار تاريخى شهرستانهاى كاشان و نطنز، ١٣٧٤ش.

/ محمدعلى مخلصى /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٥/ ١٠/ ١٣٨٧