دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٥٤
بَهرائِچی ، نعیم الله ، از صوفیان طریقة نقشبندیّه در شبه قارة هند. وی در ١١٥٣ به دنیا آمد (حسنی ، ج ٧، ص ٥٢٢) و از سادات علوی بود. پدرانش به سلاطین وابسته بودند و از آنان لقب «مَلِک » دریافت کرده بودند (بهرائچی ، ص ٤). بهرائچی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی ، برای طیّ مراتب سیر و سلوک ابتدا نزد شیخ محمد جمیل ، خلیفة میرزامظهر جان جانان ، رفت و از او اذکار طریقة نقشبندیه را فرا گرفت . بعد از مدتی به دهلی رفت و به خدمت میرزامظهر (متوفی ١١٩٥) رسید و خلیفة او شد. پس از تکمیل مراحل سلوک در طریق نقشبندیّه ، قادریّه ، چشتیّه و سهروردیّه از میرزامظهر کسب اجازة مطلق نمود و به دعوت و ارشاد در بهرائچ (در ایالت اوتارپرادِش ) مشغول شد. وی به خدمت ضیاءالله نقشبندی و محمدکاظم قلندر کاکوروی (متوفی ١٢٢١) مؤسس خانقاه کاظمیة کاکوری و قاضی ثناءالله پانی پتی * صاحب تفسیر مظهری نیز رسیده بود (بهرائچی ، ص ٦ـ١٢؛ تقی حیدر کاکوروی ، ص ٣٥٦؛ حسنی ، ج ٧، ص ٥٢٢ـ٥٢٣؛ ترابعلی کاکوروی ، ص ٤٢٢). بهرائچی در ١٢١٨ درگذشت ، قبرش در بهرائچ است (رحمان علی ، ص ٢٤٣).
از جمله آثار منثور فارسی اوست : بشارات مظهریه (تألیف در ١٢٠٤ـ١٢٠٦)، مشتمل بر شرح حال و مناقب و نامه ها و سخنان میرزامظهر جان جانان (نسخة خطی کتابخانة موزة بریتانیا، ش or. ٢٢٠ )؛ معمولات مظهریه (تألیف ١٢٠٥)، دربارة کارهای روزانة میرزامظهر جان جانان و برخی نامه های او (چاپ کانپور ١٢٧٥)، رحیم الدّین طرب دهلوی آن را به اردو ترجمه کرده و مخزن حقیقت نام نهاده است (چاپ دهلی ١٣١٥)؛ انفاس الاکابر ، در ماهیت و مدارج طریقة نقشبندیه (چاپ لکهنو ١٢٩١)؛ انوار الضمائر ، در تحقیق معنای درویشی (چاپ لکهنو ١٢٩١)؛ رسالة شمسیة مظهریه ، دربارة ویژگیهای طریقة نقشبندیّة مجددیّه (نسخة خطی خانقاه کاظمیة کاکوری ، هند)؛ رقعات کرامت سعادت میرزامظهر ، مجموعة ٦٣ نامة مظهرجان جانان (چاپ کول ، علیگره ١٢٧١)؛ رساله در نسب خود (تألیف در ١٢٠٨)، در شرح حال خود و چگونگی پیوستن به مظهرجان جانان (نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، لندن و کتابخانة ندوة العلماء، لکهنو).
منابع :
(١) نعیم الله بهرائچی ، رساله در نسب خود ، نسخة خطی کتابخانة ندوة العلماء لکهنو؛
(٢) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٧، چاپ شرف الدین احمد، حیدرآباد دکن ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٣) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٤) ترابعلی بن محمد کاظم کاکوروی ، اصول المقصود ، لکهنو؛
(٥) تقی حیدر کاکوروی ، نفحات العنبریه من أنفاس القلندریه ، چاپ محمد قادربخش ، لکهنو ١٣٥٧.
/ محمد اقبال مجدّدی /