دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٥٤
بوزجانی ، ابوذر ، زاهد کَرّامی و شاعر پارسی گوی قرن چهارم از مردم بوزْجان * . از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست جز اینکه در بوزجان می زیسته و ظاهراً در زمان حیات شهرتی داشته است ؛ چنانکه از نقاط مختلف به دیدارش می شتافتند (رجوع کنید به منتخب رونق المجالس ، ص ٥٧ ـ ٥٨). گفته اند سبکتکین (متوفی ٣٨٧)، پادشاه غزنوی ، که خود از کرّامیه * بوده است (ذهبی ، ج ١٦، ص ٥٠٠) همراه فرزند خردسالش محمود به دیدار بوزجانی رفت و او سبکتکین را نصیحتهای درشت کرد، اما محمود را نواخت (جامی ، ١٣٧٠ ش ، ص ٣٦٢). دربارة احوال او آورده اند که چند شبانه روز در نیشابور در سرای دوستی بر پای ایستاده بود بی آنکه چیزی بخورد، نماز بخواند یا حتی دمی بنشیند. ژنده پیل این حال او را غلبة تحیّر خوانده است (١٣٦٨ ش ب ، ص ٦٣). به نقل از خواجه عبدالله انصاری که از فردی به نام صیاد گورگیر مطالبی دربارة بوزجانی شنیده بود، گفته اند که او «خداوند کرامات ظاهر» بوده است (رجوع کنید به جامی ، ١٣٧٠ ش ، همانجا؛ همو، ١٣٤٣ ش ، ص ٢٠ـ٢١). برخی احوال و کرامات منسوب به او ضمن حکایاتی که دربارة او نقل کرده اند، آمده است (همو، ١٣٧٠ ش ، همانجا؛ منتخب رونق المجالس ، همانجا). وی در حدود ٣٧٠ وفات یافت (شفیعی کدکنی ، ص ٤٣٩) و در صحن مسجد جامع بوزجان به خاک سپرده شد (ژنده پیل ، ١٣٦٨ ش ب ، ص ١٨٣). قبر وی در طول قرون زیارتگاه مردم ناحیه بوده است (شفیعی کدکنی ، ص ٤٥٥ـ٤٥٧؛ منشی ، ص ١٠٦). از سروده های عربی او یک بیت محتوم (رجوع کنید به ژنده پیل ، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٦٩؛ جامی ، ١٣٧٠ ش ، همانجا) و چند بیت دیگر که احتمالاً از اوست (رجوع کنید به عبدالوهاب بن محمد، گ ١٦ پ ؛ شفیعی کدکنی ، ص ٤٤١ـ٤٤٢) در منابع موجود است . از سروده های فارسی او نیز چند قطعه باقی مانده است (رجوع کنید به شفیعی کدکنی ، ص ٤٥٧ـ٤٦١)، از جمله : تو عیب بنده به علم ازل همی دیدی / پسند کردی و با عیب ما تو بخریدی // کنون همانم معیوب و تو به علم همان / به عیب رد مکن آن را که خود پسندیدی (ژنده پیل ، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٩٩) که عیناً ترجمه سخنی است از یحیی بن معاذ، عارف و واعظ قرن سوم (شفیعی کدکنی ، ص ٤٦٠). اشعار فارسی او از نخستین اشعار عرفانی به زبان فارسی است (همان ، ص ٤٣١).
منابع :
(١) عبدالرحمان بن احمد جامی ، مقامات شیخ الاسلام ، چاپ فکری سلجوقی ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٢) همو، نفحات الانس ، چاپ محمود عابدی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٦، چاپ شعیب ارنؤوط و اکرم بوشیی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) احمدبن ابوالحسن ژنده پیل ، انس التائبین ، چاپ علی فاضل ، تهران ١٣٦٨ ش الف ؛
(٥) همو، منتخب سراج السائرین ، چاپ علی فاضل ، مشهد ١٣٦٨ ش ب ؛
(٦) محمدرضا شفیعی کدکنی ، «نخستین تجربه های شعر عرفانی در زبان فارسی »، در درخت معرفت : جشن نامه استاد دکتر عبدالحسین زرین کوب ، چاپ علی اصغر محمدخانی ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٧) عبدالوهاب بن محمد، الفصول ، نسخة خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ش ١٣٧٩٦؛
(٨) منتخب رونق المجالس ، در دو رسالة فارسی کهن در تصوف ، چاپ احمد علی رجائی ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٩) محمد علی منشی ، سفرنامة رکن الدوله به سرخس ، چاپ محمد گلبن ، تهران ١٣٥٦ش .
/ گروه فلسفه و عرفان /