دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٤٧
بهرامی ، ابوالحسن خان ، پزشک و جراح معاصر ایرانی و از مروّجان طب نوین در ایران . وی در ١٢٦١ در طرخوران تفرش زاده شد. به تشویق پدرش ، عبدالوهاب خان تفرشی ، در زادگاهش به تحصیل ادبیات ، هیئت و طب قدیم پرداخت . در ١٢٧٩ برای تحصیل پزشکی رهسپارِ تهران شد و در دارالفنون * زیر نظر استادانی چون میرزا عبدالوهاب حکیم باشی و میرزا رضا به تحصیل پرداخت . در ١٢٩١ با رتبة اول رشتة طب را به پایان برد (ساپی وفر، مؤخرة بهرامی ، ص ٤٥٠). در حدود یک سال در سلطان آباد (اراک کنونی ) به طبابت پرداخت ، سپس به تهران بازگشت و به رایگان در دارالفنون تدریس کرد. در ١٢٩٣ با شیوع وبا در رشت ، رهسپار آنجا شد. در بازگشت از این سفر رساله ای در این باب نوشت که آن را به مجلس «حفظ الصّحه » عرضه کرد و به عضویت این مجلس در آمد (همانجا). در ١٢٩٤ در کشیک خانة دربار به طبابت پرداخت و سه سال بعد لقب خانی گرفت و دوباره شروع به تدریس در دارالفنون کرد. در ١٢٩٨ برای معالجة علاءالدوله امیرنظام عازم آذربایجان شد اما اقامتش در آنجا طولانی نبود. در ١٣٠٢ با اجازة مخبرالدولة هدایت ، وزیر علوم وقت ، برای گذراندن دوره ای تکمیلی در علم تشریح و جراحی به پاریس رفت . در ١٣٠٤ به تهران بازگشت و تا ١٣١٢ ریاست مریضخانة دولتی (بیمارستان سینای کنونی ) را داشت (همانجا؛ سرمد، ص ٢٦٠). در ١٣٠٥ درجة سرتیپ سومی و در ١٣١٠ درجة سرتیپ اولی به او داده شد (نجم آبادی ، ١٣٥٤ ش ، ص ٢٢٥؛ سرمد، همانجا). اما پس از چندی ابوالحسن خان ، به سبب مداخلة اروپاییان در امور بیمارستان ، منصبش را رها کرد و در مطب شخصی خود مجلس درسی تشکیل داد که پزشکان کارآمدی چون بزرگمهر، مزین ، نجات الله بینا و رضی الدین سراج الحکماء از محضر او بهره مند شدند (نجم آبادی ، ١٣٣٦ ش ، ص ٤١٠ـ٤١٣؛ آینده ، ص ١٧٤). وی در نهضت مشروطه به ریاست انجمن پزشکان انتخاب شد (سرمد، همانجا). ابوالحسن خان به زبانهای فرانسوی ، عربی و ترکی مسلط و با زبان آلمانی هم آشنا بود. در کارها بسیار منضبط بود و از پانزده سالگی تا اواخر عمر وقایع روزمرة زندگیش را یادداشت می کرد. در ١٣٣٢ به بیماری سپتی سمی (عفونت خون ) درگذشت (نجم آبادی ، ١٣٣٦ش ، ص ٤١٢ـ٤١٣؛ آینده ، همانجا). از میان فرزندان او ابوالقاسم در طب ، و مهدی بهرامی * در تاریخ و باستانشناسی نامور شدند. ابوالحسن تألیفات و ترجمه های بسیاری دارد، از جمله : ١) پاتولوژی طبی یا مطلع الطب ناصری (چاپ سنگی تهران ١٣٠٠)؛ ٢) تراپوتیک و دواسازی طبی که تلخیص و ترجمه ای از کتابهای اروپایی است (چاپ سنگی تهران ١٣٠٥ و ١٣٠٨)؛ ٣) تشریح ، ترجمة کتاب ساپی وفر فرانسوی (چاپ سنگی تهران ١٣١٢)؛ ٤) فیزیولوژی ، اثری تألیفی که در زمان مظفرالدین شاه نوشته شده است (چاپ سنگی تهران ١٣١٥)؛ ٥) مسائل عمدة حفظ الصحه ، که اثری تألیفی و ترجمه ای از کتابهای اروپایی است . وی این اثر را در زمان ناصرالدین شاه و به درخواست مخبرالدوله نوشته است (چاپ سنگی تهران و تبریز ١٣١٢؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، ذیل «ابوالحسن خان بهرامی »).
منابع :
(١) آینده ، سال ١٣، ش ١ـ٣ (فروردین ـ خرداد ١٣٦٦)؛
(٢) دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی ، تهران ١٣٦٧ ش ـ ، ذیل «ابوالحسن خان بهرامی » (از شهناز رازپوش )؛
(٣) ساپی وفر، تشریح ، ترجمة ابوالحسن خان بهرامی ، چاپ سنگی تهران ١٣١٢؛
(٤) غلامعلی سرمد، اعزام محصل به خارج از کشور در دورة قاجاریه ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٥) محمود نجم آبادی ، «طب دارالفنون و کتب درسی آن »، در امیرکبیر و دارالفنون : مجموعة خطابه های ایراد شده در کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، چاپ قدرت الله روشنی زعفرانلو، تهران ١٣٥٤ ش ؛
همو، «میرزاابوالحسن خان دکتر»، جهان پزشکی ، سال ١١، ش ١١
(٦) (بهمن ١٣٣٦).
/ شهناز رازپوش /