بَسّام کُرد ، از نخستین شاعران زبان فارسی دری . تاریخ تولد و وفات او معلوم نیست ، اما از تاریخ سیستان (ص ٢١١) درمی یابیم که در زمان صفاریان ، یعنی در اواسط قرن سوم هجری می زیسته است .

او را بغلط از قبیلة کردها دانسته اند (مردوخ روحانی ، ج ١، ص ٩) و شاید به همین سبب ایرج افشار سیستانی در بزرگان سیستان نامی از او نبرده است . اما کُرد به معنای چوپان و صحرانشین است ( رجوع کنید به نظامی ، ص ٢٧٣؛ محمدبن منور، ج ١، ص ١١٠؛ سعدی ، ص ٢٨٠) و با قبایل کرد در غرب ایران نسبتی ندارد ( ایرانیکا ، ذیل «بسّام کرد») و سخن بازورث (ص ١٩٢ـ١٩٣) که روستاییان و مناطق بیابانی را رکن اصلی مذهب خارجی می داند مؤیّد این مطلب است . لقب او را گُرد نیز نوشته اند ( د.تاجیکی ، همانجا).

بسّام از خوارج محلی سیستان بود که در ابتدا با یعقوب لیث صفاری (متوفی ٢٦٥) جنگید و پس از آنکه یعقوب ، عمّار رهبر خوارج ، را کشت به ملازمان یعقوب پیوست و با پیروی از طریق محمد * وصیف سگزی در شعر به سخنوری پرداخت ( تاریخ سیستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها).

از آنجا که زبان فارسی در این دوره فاقد صورت رسمی است ، در تعیین نخستین شاعر پارسی گوی اختلاف نظر

بسیار است (اقبال آشتیانی ، بخش ١، ص ١٩ـ٢١؛ تمدن

ایرانی ، ص ٢٦٢؛ زرین کوب ، ١٣٦٣ ش ، ص ١). در این

میان ، روایت تاریخ سیستان ، به سبب ابتدایی بودن اشعار

و دلالت آن بر وقایع تاریخی ، در معرّفیِ محمدبن وصیف سگزی و بسّام کرد و محمدبن مخلّد به عنوان نخستین شعرای فارسی که در اوایل و اواسط قرن سوم می زیسته اند، نسبتاً صحیحتر است (اقبال آشتیانی ، بخش ١، ص ٢٨ـ٢٩؛ صفا، ج ١، ص ١٧٩).

از قصیدة مدحیِ بسّام برای یعقوب این پنج بیت به ما رسیده است :

هرکه نبود او به دل متّهم / بر اثرِ دعوت تو کرد نعم // عَمر ( و ) ز عمّار بدان شد بری / کاوی خلای آور ( خلاف آورد ) تا لاجرم // دید بلا بر تن و بر جان خویش / گشت به عالَم تنِ او در اَلَم // مکه حرم کرد عرب را خدای / عهد ترا کرد حَرم در عجم // هر که در آمد همه باقی شدند/ بازِفنا شد که بدید این حرم ( تاریخ سیستان ، ص ٢١١ـ٢١٢؛ ریاض و شبلی ، ص ٢٠).

اگر چه ممکن است در این ابیات و ابیاتی دیگر که از محمدبن وصیف سگزی و محمدبن مخلّد ذکر شده تصحیف و تصرفی صورت گرفته باشد، اما خشونت ، ناپختگی ، قدمت بیان ، کاربردِ لهجه های محلی و تلمیحات اسلامی که به صورت ناپخته ذکر شده است ، مطابقت اوزان هجایی با عروض عرب و نقص در اوزان و قوافی آشکار است (اقبال آشتیانی ، بخش ١، ص ٢٩؛ زرین کوب ، ١٣٦٣ ش ، ص ٢ـ٣؛ تمدن ایرانی ، ص ٢٦٣ـ٢٦٤؛ ریپکا، ص ٢٢٢ـ٢٢٣).

منابع :
(١) آنسیکلوپدیا ساوِتیِ تاجیک ، ج ١، دوشنبه ١٩٧٨ (به خط سیریلی )؛
(٢) عباس اقبال آشتیانی ، مجموعة مقالات عباس اقبال آشتیانی ، بخش ١، گردآوری و تدوین از محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٣) ادموند کلیفورد بازورث ، تاریخ سیستان : از آمدن تازیان تا برآمدن دولت صفاریان ، ترجمة حسن انوشه ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) محمدتقی بهار، «شعر در ایران » ، مهر، سال ٥، ش ٣ (مرداد ١٣١٦)، ش ٥ (مهر ١٣١٦)؛
(٥) تاریخ سیستان ، چاپ محمدتقی بهار، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٤ ش ) ؛
(٦) تمدن ایرانی ، ترجمة عیسی بهنام ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٧) محمد ریاض و صدیق شبلی ، فارسی ادب کی مختصرترین تاریخ ، لاهور ١٩٨٧؛
(٨) یان ریپکا، تاریخ ادبیات ایران ، ترجمة عیسی شهابی ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٩) عبدالحسین زرین کوب ، سیری در شعر فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) همو، یادداشت ها و اندیشه ها: از مقالات ، نقدها و اشارات ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١١) مصلح بن عبدالله سعدی ، متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١٢) علی اشرف صادقی ، تکوین زبان فارسی ، تهران ، ( ١٣٥٧ ش ) ؛
(١٣) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٤) محمد قزوینی ، مقالات علاّ مه قزوینی ، گردآورندة عبدالکریم جربزه دار، تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٦ ش ؛
(١٥) محمدبن منوّر، اسرار التوحید ، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٦) بابامردوخ روحانی ، تاریخ مشاهیر کرد ، ج ١، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٧) الیاس بن یوسف نظامی ، هفت پیکر ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣١٥ ش ؛

(١٨) Encyclopaedia Iranica . s.v. "Bassa  m-e Kord" (by Z. Safa).

/ حمیرا زمرّدی /