پالایشگاه نفت آبادان ، نخستین واحد تصفیة نفت در ایران . یک سال پس از کشف نخستین چاه نفت ایران در مسجد سلیمان ، شرکت نفت انگلیس و ایران در ١٢٨٨/١٩٠٩ قراردادی با شیخ خزعل منعقد کرد و یک مایل مربع (٥٨ر٢ کیلومترمربع ) از اراضی آبادان را، برای احداث پالایشگاه ، از او خرید. طراحی پالایشگاه در این سال آغاز شد و کار احداث آن سه سال طول کشید. سرانجام ، در نخستین مرحله (١٣٣٠/١٢٩١ ش ) واحد تقطیری با ظرفیت روزانه ٥٠٠ ، ٢ بشکه آغاز به کار کرد (فاتح ، ص ٢٦١؛ شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران ، ١٣٧٨ش ، ص ٨). موقعیت منطقة آبادان برای احداث تصفیه خانه ، مناسب ارزیابی شده بود؛ زیرا از طرفی ، آب مصرفی پالایشگاه به آسانی فراهم می شد، از طرف دیگر، آبادان در موقعیتی قرار گرفته بود که می توانست لنگرگاه مناسبی برای کشتیهای نفتکش و باری باشد (ایران . وزارت ارشاد اسلامی . دفتر پژوهشها و برنامه ریزی فرهنگی ، کتاب چهارم ، دفتر ششم ، ص ٢٦). با وجود این ، ساخت پالایشگاه آبادان ، به سبب موقعیت طبیعی خاص این جزیره و فاصلة ٢٢٠ کیلومتری آن با میدانهای نفتی ، با دشواریهای جدی مواجه بود. همة امکانات و تجهیزات فنی و رفاهی برای احداث پالایشگاه ، ناچار باید از شهرهای اطراف تأمین می شد. طی یک سال و نیم ، حدود ٢٢٠ کیلومتر لوله از مسجد سلیمان تا آبادان کشیده شد. کارگران تصفیه خانه در آغاز از تصفیه خانة رانگون برمه بودند و کمّ و کیف محصولات پایین بود. در سه سال نخست ، تا ١٣٣١/ ١٢٩٢ ش ، نفت تصفیه شده چنان بی کیفیت بود که شرکت نفت انگلیس و ایران نمی توانست به قراردادهایش عمل کند و به حدی در تنگنای مالی قرار گرفت که دارسی ناگزیر از معامله با چرچیل شد (فرمانفرمائیان ، ص ١١٧ـ ١١٨؛ یرگین ، ص ١٤). در جنگ جهانی اول ، شرکت نفت انگلیس و ایران از طریق نفت پالایش شده در پالایشگاه آبادان می توانست به عملیات جنگی انگلستان کمک مهمی کند. در آغاز جنگ ، ماهانه ٢٥هزار تن نفت از آبادان صادر می شد. اهمیت این مقدار نفت برای نیروی دریایی انگلیس به حدی بود که دولت انگلیس برای حراست از پالایشگاه آبادان در طول جنگ ، مصمم به اقدامات جدی شد. بین سالهای ١٣٣٣ـ١٣٣٧/ ١٩١٥ـ١٩١٩، عملیات شرکت در ایران توسعه یافت و بویژه با توسعة مستمر تأسیسات پالایشگاه ، که قبل از جنگ از توان تولید سالانه ٠٠٠ ، ١٢٠ تن برخوردار بود، در پایان جنگ (١٩١٩) ظرفیت آن به یک میلیون تن رسید (فاتح ، ص ٢٧٢ـ ٢٧٣؛ یرگین ، ص ١٨). در سالهای ١٣٠٠ تا ١٣٠٣ ش ، کلیة کارکنان فنی ، اداری و بازرگانی پالایشگاه آبادان انگلیسی بودند و فقط کارهای غیرفنی به ایرانیان محول می شد. برای ایرانیان ، اعم از کارگر و کارمند، خانه و مسکن ساخته نشده بود و آنها مجبور بودند که در کپرهای حصیری آبادان زندگی کنند. در ١٣٠٨ ش ، با مهاجرت شمار زیادی از ساکنان بنادر جنوب به آبادان ، و رقابت سخت آنها برای یافتن کار، وضع کارگران پالایشگاه بی اندازه بحرانی شد و به اعتصاب بزرگی انجامید. پس از اعتصاب ، دولت از شرکت نفت خواست تا به وضع دستمزد آنها رسیدگی شود (احمد، ص ١١ـ١٢). در ١٣١٩ ش سی هزار کارگر در پالایشگاه کار می کردند که بیشتر آنها محلی بودند، تنها شانزده تن ایرانی تحصیلکرده در مدیریت میانی وارد شده بودند. دو هزار مهاجر مشاغلی را در اختیار گرفته بودند که به طور معمول به شمار بسیار کمی از آنها نیاز بود. مقامات ارشد پالایشگاه همه انگلیسی بودند. شرکت نفت انگلیس و ایران همه ساله پنج یا شش نفر دانشجوی ایرانی را برای تحصیل به بیرمنگام می فرستاد و بعد آنها را برای کار در پالایشگاه آبادان استخدام می کرد (فرمانفرمائیان ، ص ١٠٢، ١١٣). پالایشگاه نفت منطقة وسیعی از مرکز شهر را در برگرفته بود. مناطق مسکونی کارگران و کارکنان پالایشگاه ، به تناسب موقعیت و حساسیت شغلی آنان ، پیرامون این مجموعة بزرگ ساخته شده بود. سیاست کلی شرکت نفت انگلیس و ایران در اسکان کارکنان خود و اعطای امکانات به آنان این بود که درجة تخصص ، اعتبار شغلی و پایبندی جدی به سلسله مراتب اجتماعی دقیقاً رعایت گردد. این شیوه ، پس از ملی شدن صنعت نفت در ١٣٢٩ ش ، همچنان دنبال شد؛ بویژه مناطق مسکونی زیر پوشش شرکت نفت به صورت محلاتی متمایز از یکدیگر درآمد و ساختاری طبقاتی ایجاد شد. ناحیة سبز و خرم بریم در کنار اروندرود با منازل وسیع و مجلل به مقامات بلندپایة انگلیسی ، محلة بوارده با خانه های نسبتاً مرفه به مدیران درجه دوم ، و بخشهای بهمنشیر و فرح آباد و جمشید با خانه های کوچکتر و ساده تر به کارگران عادی اختصاص یافته بود. وجود پالایشگاه آبادان و صنعت نفت موجب چنان اختلاف طبقاتی در جامعة آبادان شده بود که مانند آن در دیگر شهرهای ایران به چشم نمی خورد ( ایرانیکا ، ج ١، ص ٥٤؛ نیز رجوع کنید به فرمانفرمائیان ، ص ١١٢ـ١١٣).

در فاصلة سالهای میان عقد قرارداد نفتی ١٣١١ ش /١٩٣٣و جنگ جهانی دوم ، پالایشگاه آبادان توسعه یافت ، دستگاههای کرکینگ و کارخانه های جدید تقطیر و کارخانة آسفالت و کارخانة اسیدسولفوریک و تجهیزات دیگر پالایشگاه ساخته و آماده شد. ظرفیت پالایشگاه که در ١٣٠٩ ش / ١٩٣٠ سالانه پنج میلیون تن بود، در ١٣١٨ ش به ده میلیون تن افزایش یافت . بندرگاه آبادان هم توسعة بسیار یافت و اسکله های جدیدی در بوارده و خسروآباد ساخته شد.

پس از آنکه ارتش متفقین (روس و انگلیس ) در شهریور ١٣٢٠ (اوت ١٩٤١) نقاط مختلف ایران را اشغال کردند، اقدامات حفاظتی از سوی آنها در آبادان به شکل گسترده صورت گرفت . کمی دورتر از پالایشگاه ، پالایشگاهی دروغین از حلبی با شعله های فروزان ساختند که دشمن را گمراه کند. توپهای ضدهوایی نیز در نقاط مختلف آن قرار دادند. از سال دوم جنگ جهانی ، که معلوم شد نفت ایران باید مقادیر زیادی فرآورده های نفتی برای متفقین تهیه کند، توسعة عملیات شرکت دوباره آغاز شد. دستگاههای جدیدی برای تهیة بنزین هواپیما و سایر فرآورده ها، آماده و فراهم گشت و گنجایش پالایشگاه ، که قبل از جنگ سالانه ده میلیون تن بود، در ١٣٢٤ ش /١٩٤٥ به هفده میلیون تن افزایش یافت (فاتح ، ص ٣١٠ـ٣١١، ٣١٧ـ ٣١٨) و با ایجاد واحدهای بعدی در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥، بزرگترین پالایشگاه جهان و تنها منبع عمدة فرآورده های نفتی نیم کرة شرقی شناخته شد (شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران ، ١٣٧٨ ش ، ص ٨؛ یرگین ، ص ٢٧). از این سال تا ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧، سیر صعودی قابل ملاحظه ای در افزایش ظرفیت پالایشگاه مشاهده می شود؛ چنانکه ظرفیت آن روزانه از ١٥١ هزار بشکه در ١٣٣٤ ش به ٤٨٨ هزار بشکه در ١٣٥٦ ش افزایش می یابد. پالایشگاه آبادان تا پیش از جنگ عراق با ایران (١٣٥٩ـ١٣٦٧ ش )، که بر اثر آن دچار آسیب کلی شد، به سبب امتیازاتی ، از مهمترین پالایشگاههای جهان به شمار می آمد؛ توازن بخشیدن به فرآورده های نفتی در جهان ، تنوع فرآورده های نفتی که به رقم ١٠٨ می رسید، دارا بودن عظیمترین و تازه ترین تأسیسات صدور فرآورده های نفتی ، استفاده از گاز طبیعی به عنوان سوخت عمدة دستگاههای پالایشگاه ، و استفاده از عظیمترین ماشینهای محاسبة الکترونیکی ، از جملة این امتیازات اند (ایران . وزارت ارشاد اسلامی . دفتر پژوهشها و برنامه ریزی فرهنگی ، کتاب چهارم ، دفتر ششم ، ص ٢٧). همچنین پالایشگاه آبادان نخستین سازمان ایرانی بود که به ماشینهای حساب الکترونیکی تجهیز شد (احمد، ص ١١٨).

با اوج گیری انقلاب اسلامی ، در آبان ١٣٥٧ کارگران پالایشگاه آبادان دست به اعتصاب زدند. متعاقباً در پایان ماه ، تولید به ١٥٠هزار بشکه در روز (یک چهارم تولید معمول ) سقوط کرد. در ظرف چند هفته ، وضع نفت رو به وخامت گذاشت و رژیم شاه را بشدت تحت فشار قرار داد. اعتصاب کنندگان برای ادامة اعتصاب از امام خمینی (ره ) کسب تکلیف کردند و بنا به توصیة امام به منظور قطع «غارت نفت » به اعتصاب خود ادامه دادند؛ اما جلوگیری نظامیان از پخش نفت مورد نیاز داخل کشور و ایجاد تنگنا برای مردم سبب شد که در هشتم دی ١٣٥٧، امام خمینی هیئتی پنج نفره را مأمور رسیدگی به موضوع و حل و فصل مشکلات کند (امام خمینی ، ج ٢، ص ٣٦٨، ج ٣، ص ١٠ـ١١؛ فرمانفرمائیان ، ص ٥١٤ ـ ٥١٥؛ هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی ، ج ٢، ص ١٠٠٥).

در دومین روز جنگ عراق با ایران پالایشگاه آبادان آماج حملة هوایی و زمینی عراق قرار گرفت و به سبب نزدیکی آن به مرز، حملات ، شبانه روز ادامه یافت ، به گونه ای که تا ٨٥% از واحدهای صنعتی و بخشهای غیرصنعتی و خدماتی دچار آسیب کلی شد. در طی جنگ ، کارکنان پالایشگاه با ایجاد ستادهای اضطراری توانستند دستگاههای متعدد پالایشگاه را از مواد نفتی تخلیه کنند و با بهره گیری از پدافند غیرعامل ، مانع از تعطیلی کامل آن شوند. با از کارافتادن بخشهای عمدة پالایشگاه ، کمبود فرآورده های نفتی به طور محسوسی در داخل کشور نمایان شد، و پایانة (ترمینال ) شناوری جهت واردات فرآورده از خارج و تأمین سوخت مصرفی کشور تجهیز شد (شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران . روابط عمومی ، ١٣٧٥ ش ب ، ص ٦ـ٧؛ همو، ١٣٧٨ ش ، ص ١؛ یرگین ، ص ٧٠؛ «مروری بر عملکرد وزارت نفت »، ص ٣٠).

پس از پایان جنگ ، بر اثر بازسازی مرحلة اول ، پالایشگاه با ظرفیت ١٣٠هزار بشکه در روز راه اندازی شد. هم اکنون با راه اندازی دستگاهها و واحدهای دیگر تولیدی ، مانند تبدیل کاتالیستی ، تفکیک گاز، کت کراکر، تهیة حلاّ ل و کارخانة روغن سازی ، ظرفیت آن به ٤٥٠هزار بشکه در روز رسیده است و فرآورده هایی از قبیل گاز مایع ، بنزین موتور، نفت چراغ گاز، نفت کوره ، روغن موتور الوند، قیر و حلاّ ل تولید می کند. پالایشگاه نفت آبادان در حال حاضر ٨ر٢٦% از فرآورده های نفتی داخلی را تأمین می کند که این میزان در مقایسه با سایر پالایشگاههای کشور مقام اول را نشان می دهد (شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران . روابط عمومی ، ١٣٧٥ ش الف ، ص ( ٤ ) ؛ همو، ١٣٧٨ ش ، ص ٨).

منابع :
(١) کاظم احمد، «پالایشگاه آبادان و نقش آن در پرورش شغلی »، پایان نامة لیسانس ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، ١٣٤٩ ش ؛
(٢) ایران . وزارت ارشاد اسلامی . دفتر پژوهشها و برنامه ریزی فرهنگی ، بررسی مراکز فرهنگی شهرهای استان خوزستان ، کتاب چهارم : شهرهای شهرستان آبادان ، دفتر ششم : آبادان ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣) روح الله خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، صحیفة نور ، تهران ، ج ٢، ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ١٣٧١ ش ؛
(٤) شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران . روابط عمومی ، پالایشگاه بزرگ بندرعباس ، تهران ١٣٧٥ ش الف ؛
(٥) همو ، پالایشگاهها درجنگ ، تهران ١٣٧٥ ش ب ؛
(٦) همو، شرکت پالایش نفت آبادان ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٧) مصطفی فاتح ، پنجاه سال نفت ایران ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٨) منوچهر فرمانفرمائیان و رخسان فرمانفرمائیان ، خون ونفت : خاطرات یک شاهزادة ایرانی ، ترجمة مهدی حقیقت خواه ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٩) «مروری بر عملکرد وزارت نفت »، نشریة انجمن اقتصاد انرژی ایران ، سال ٢، ش ٤ (پاییز ١٣٧٦)؛
(١٠) هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی ، چاپ غلامرضا کرباسچی ، تهران : بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران ، ١٣٧١ ش ؛
(١١) دانیل یرگین ، نفت ایران از آغاز تا جنگ خلیج فارس ، ترجمة ابراهیم صادقی نیا، تهران ١٣٧٦ ش ؛

(١٢) Encyclopaedia Iranica , s.v. "A ¦ ba ¦ da ¦ n. é : modern A ¦ ba ¦ da ¦ n" (by X. de Planhol).

/ جواد کریمی /