حسینی‌ مراغى ، میرعبدالفتاح‌بن على، فقیه و اصولى امامى قرن سیزدهم. از تاریخ تولد و زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست. احتمالاً در مراغه به دنیا آمده است. بعدها در نجف ساكن شد و به تحصیل علوم دینى، به‌ ویژه فقه و اصول، پرداخت (رجوع کنید به حبیب‌آبادى، ج ٤، ص ١٣٦٥؛ امین، ج ٨، ص ٣١؛ امینى، ج ٣، ص ١١٨٢). از درس شیخ موسى و شیخ على، فرزندان شیخ جعفر نجفى معروف به كاشف‌الغطاء، كه در نجف استادان بنامى بودند، بهره گرفت و درسهاى آنها را تحریر كرد (همانجاها؛ قس آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، ستون ٢٣٢). با اینكه حسینی‌مراغى (ج ٢، ص ١٤٤) از سیدمحمد طباطبایى، مشهور به سیدمحمد مجاهد* (متوفى ١٢٤٢)، با عنوان «استاد» و «معاصر» یاد كرده، ولى شاگردى او نزد طباطبایى محل تردید است (قس حسینى مراغى، ج ١، مقدمه، ص ٧). وى در ١٢٥٠ در نجف درگذشت (امینى، همانجا؛ قس آقابزرگ طهرانى؛ حبیب‌آبادى، همانجاها).

مهم‌ترین اثر حسینی‌مراغى، عناوین‌الاصول مشهور به العناوین است كه درباره قواعد فقهى است (رجوع کنید به ادامه مقاله). دیگر آثار مهم او ــكه به نوشته آقابزرگ طهرانى (١٤٠٤، قسم ٢، ص ٧٥٥) بیشتر آنها به صورت خطى در كتابخانه شیخ هادى كاشف‌الغطاء در نجف موجودندــ عبارت‌اند از : الحِیاض‌المُتْرِعَة، در شرح المُختَصرُ النافِعِ محقق حلّى، كه حسینى در موارد متعددى در العناوین (از جمله ج ١، ص ١٨٠، ١٩٠، ٢٠٣) بدان ارجاع داده است؛ العقود و الایقاعات، كه نسخه خطى آن در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى موجود است (مدرسى طباطبائى، ص ٣٤٢)؛ البیع؛ رسالة فى عمل الدائرةالهندیة لتعیین‌الزوال، درباره تعیین وقت زوال آفتاب؛ تقریرات درسهاى فقه و اصول استادان خود؛ دو اثر رجالىِ فوائد رجالیة، و رسالة فى الموثَّقین؛ و اثر حدیثىِ اخبار امامةالباقر علیه‌السلام (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٤، همانجا؛ همو، ١٤٠٣، ج ١، ص ٣٢١، ج ٣، ص ١٩١ـ١٩٢، ج ٤، ص ٣٧٨، ج ١٨، ص ٣٣٨، ج ٢٣، ص ٢٤٦؛ امین، همانجا).

العناوین از آثار ارزنده فقهى در عصر قاجار است. این كتاب بارها به چاپ رسیده است، از جمله در ١٢٧٤، ١٢٩٧ و آخرین‌بار در ١٤١٧ـ١٤١٨ با تحقیقِ رحمت‌اللّه رحمتى (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ١٥، ص ٣٥٠؛ براى معرفى نسخه‌هاى كتاب رجوع کنید به حسینی‌مراغى، ج ١، مقدمه، ص ٩ـ١٠). مؤلف در این كتاب، با بیانى رسا و دقیق و علمى و با اجتناب از آمیختن مسائل اصولى با فلسفه و تأكید بركاربرد مثالها و مصادیق واقعى و مورد ابتلا، كوشیده است به تحلیل قواعد فقهى رایج در فقه شیعه در ابواب گوناگون بپردازد. وى، ضمن نقل آراى مشهور در فقه امامى، به دیدگاههاى برخى معاصران خود به‌ویژه ملااحمد نراقى (رجوع کنید به ج ١، ص ٢٣٥، ٢٥٢، ٣١٧، ج ٢، ص ١٨، ٢٨٤، ٦٤٤) و نیز استادان خود (رجوع کنید به ج ١، ص ٣٧٩، ٤١٠، ج ٢، ص ٢٢٧، ٣٠٥، ٤٧٧، ٧٥٤) توجه خاص نشان داده و گاه به نقد آنها پرداخته است. حسینى از آموزه‌هاى فقهى و اصولىِ استادانش در كتاب عناوین بهره برده است. برخى بر آن‌اند كه این كتاب تمامآ تقریرات درسهاى استادان اوست (رجوع کنید به آل‌محبوبه، ج ٣، ص ٢٠١؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، همانجا) ولى باتوجه به تعابیر وى، این دیدگاه را نمی‌توان پذیرفت (رجوع کنید به سبحانى، ص ٣٤١).

عناوین‌الاصول حاوى ٩٤ قاعده فقهى (یا به تعبیر مؤلف : عنوان) است. این قواعد در فهرستى، كه احتمالاً خود او تنظیم كرده است، به هفت دسته كلى تقسیم شده‌اند: قواعد مشترك در همه ابواب فقه (عنوان یكم تا یازدهم)، قواعد ویژه عبادات (عنوان دوازدهم تا بیست و ششم)، قواعد معاملات (عنوان بیست و هفتم تا چهل و ششم)، قواعد مُبطِلات عقود (عنوان چهل و هفتم تا پنجاه و ششم)، قواعد اسباب و مُسقِطات ضَمان (عنوان پنجاه و هفتم تا هفتاد و دوم)، قواعد ویژه اقسام ولایت و سیاسات شرعیه (عنوان هفتاد و سوم تا هشتادودوم)، و قواعد ویژه شرایط عام تكلیف، مانند بلوغ و عقل و رشد و اسلام (عنوان هشتاد و سوم تا نود و چهارم).

توجه به زمان تألیف كتاب، كه در سال ١٢٤٦ خاتمه یافته است (رجوع کنید به ج ٢، ص ٧٥٧)، اهمیت آن را در مواجهه با گرایش اخبارى و تثبیت مبانى اجتهاد نشان می‌دهد (رجوع کنید به سبحانى، ص ٣٤٢). شیخ انصارى به آراى حسینی‌مراغى در العناوین توجه داشته است (همان، ص ٣٣٨؛ براى نمونه رجوع کنید به انصارى، ج ٦، ص ٤٥). میرزا محمد تنكابنى (ص ١٨٤) این كتاب را از دیگر آثار راجع به قواعد فقه، برتر شمرده است.

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ‌طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات‌اعلام‌الشیعة: الكرام البررة، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) همو، مصفى المقال فى مصنفى علم‌الرجال، چاپ احمد منزوى، تهران ١٣٣٧ش؛
(٤) جعفربن باقر آل‌ محبوبه، ماضى النجف و حاضرها، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٥) امین؛
(٦) محمدهادى امینى، معجم رجال ‌الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام، (نجف) ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٧) مرتضی‌بن محمدامین انصارى، كتاب المكاسب، قم ١٣٧٨ش؛
(٨) محمدبن سلیمان تنكابنى، قصص‌العلماء، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، (بی‌تا.)؛
(٩) محمدعلى حبیب‌آبادى، مكارم الآثار در احوال رجال دو قرن ١٣ و ١٤ هجرى، ج ٤، اصفهان ١٣٥٢ش؛
(١٠) عبدالفتاح‌بن على حسینی‌مراغى، العناوین، قم ١٤١٧ـ١٤١٨؛
(١١) جعفر سبحانى، تذكرةالاعیان، قم ١٤١٩؛
(١٢) حسین مدرسی‌طباطبائى، مقدمه‌اى بر فقه شیعه: كلیات و كتابشناسى، ترجمه محمد آصف‌فكرت، مشهد ١٣٦٨ش.

/ مُنى علی‌نژاد /