دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٨٩
بَیْتوز (بایتوز) ، سردار ترک و یکی از حاکمان شهر بُست در سدة چهارم . در منابع تاریخی این دوره آگاهی اندکی از او در دست است . بُست * در قلمرو صفاریان بود و در ٣١٧ به تصرف قراتگین ، سردار ترک سامانی ، درآمد و پس از تضعیف قدرت امیران صفاری ، در دست بازماندگان او باقی ماند (گردیزی ، ص ١٦٩). به نوشتة عتبی در تاریخ یمینی (ص ٣٣)، بیتوز ولایت شهر بست را از طغان ، والی بست ، ستاند؛
اما مؤلف تاریخ سیستان (ص ٣٣٣) از یوزتمر، سردار ترک ، نام می برد که در ٣٥٧ بست را از طاهربن ابی علی تمیمی ، امیر صفاری ، گرفت ؛
و بهار، یوزتمر را همان بایتوز می داند (همان ، ص ٣٢٦، پانویس ١، ص ٣٣٣، پانویس ١). حاکمان ترک بست ، تابع دولت سامانی بودند، اما روابط بیتوز و امیر سامانی چنان سست بود که حتی بر تنها سکة یافت شده از بیتوز، در «لشکری بازار * »، به تاریخ ٣٥٩، نام امیر سامانی حک نشده است ( ایرانیکا ، ذیل مادّه ). آغاز حکومت بیتوز روشن نیست ، اما به احتمال زیاد او در ٣٥٧ بر بست چیره شد. سرانجام ، در ٣٦٦، سبکتکین (متوفی ٣٨٧) به حمایت از طغان به بست تاخت و شهر را تصرف کرد (عتبی ، همانجا؛
ابن اثیر، ج ٧، ص ٨٦). ابوالفتح بُستی * ،دبیر و شاعر، عهده دار دیوان بیتوز بود و پس از شکست و فرار او به کرمان ، به سبکتکین پیوست (عتبی ، ص ٣٣ـ٣٤؛
بیهقی ، ص ٤٩).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢) علی بن زید بیهقی ، تاریخ حکماء الاسلام ، چاپ محمد کردعلی ، دمشق ١٣٦٥/ ١٩٤٦؛
(٣) تاریخ سیستان ، چاپ محمدتقی بهار، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٤ ش ) ؛
(٤) محمدبن عبدالجبّار عتبی ، تاریخ یمینی ، ترجمة ناصح بن ظفر جرفادقانی ، چاپ ع . قویم ، تهران ١٣٣٤ ش ؛
(٥) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، چاپ افست تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٦) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Baytuz" (by C. E. Bosworth).
/ مهین فهیمی /