دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٣٢
تاریخ محمّدی (یا احسن التواریخ ) ، کتابی به فارسی دربارة هجده سال آخر حکومت زندیه و وقایع دورة آقامحمدخان قاجار، تألیف محمد فتح اللّه بن محمدتقی سارَوی * ، شاعر و مورخ دورة آقامحمدخان و فتحعلی شاه قاجار. مؤلف در دیباچة کتاب (ص ٢٣) آقامحمدخان را «احسن الملوک » نامیده و در نظر داشته که نام کتابش را نیز «احسن التواریخ » بگذارد، ولی فتحعلی شاه ــ که در آن زمان ولیعهد بوده ــ آن را تاریخ محمّدی نامیده است . تألیف این کتاب در ١٢٠٠ آغاز شده است ؛ یعنی در سالی که ساروی ، منشیِ باباخان (بعدها فتحعلی شاه ) در مازندران شد (ساروی ، ص ١٤٤؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به هدایتی ، ج ١، ص ٥٥؛ ورهرام ، ص ٢٧) و به تصریح مؤلف (ص ٣١٥)، تألیف آن در ١٢١١ پایان یافته است .
برخی از مطالب تاریخ محمّدی عبارت است از: توضیحی مفصّل دربارة اصل و نسب خاندان قاجار و اشاره ای کوتاه به ماجرای رفتن فتحعلی خان قاجار به اصفهان برای کمک به شاه سلطان حسین (حک : ١١٠٥ـ ١١٣٥)، چگونگی کشته شدن محمدحسن خان قاجار، فرار آقامحمدخان از شیراز (١١٩٣) و مقدمات و مراحل به قدرت رسیدن او. شرح رخدادهای این سالها به صورت سالشمار است و تا ١٢١١، سال کشته شدن آقامحمدخان در قلعة شوشی و حمل جنازة وی به نجف اشرف ، ادامه می یابد.
از آنجا که تاریخ محمّدی شامل حوادث سالهای آخر حکومت زندیه و ابتدای قاجار است ، می توان آن را ذیل گلشن مراد * میرزاابوالحسن غفاری کاشانی دانست . اگرچه تاریخ محمّدی ویژگی نوشته های درباری و فرمایشی را دارد، حاوی اطلاعات موثق و گرانبهایی در بارة منشأ قاجاریان است که دربار در اختیار نویسنده قرار می داده است (ساروی ، مقدمة طباطبائی مجد، ص ١٢؛ شیرازی ، مقدمة بیر، ص ١٤). همچنین در این کتاب اطلاعات باارزشی از اوضاع سالهای آخر حکومت زندیه و جنگهای این خاندان با قاجار وجود دارد و از این لحاظ دارای اهمیت ویژه ای است .
تاریخ محمّدی از لحاظ ادبی ارزش چندانی ندارد؛ نثر کتاب متأثر از نثر میرزا مهدی خان استرآبادی * (متوفی ح ١١٧٥ـ ١١٨٠) و مملو از جملات تکلف آمیز و مُغلَق و گاه آمیخته به لغات ترکی و مغولی است .
تاریخ محمّدی تاریخ اجتماعی است ، ازینرو آداب و رسوم زمان مؤلف را بیان می کند، از جمله عروسیها، سوکواریها، استقبال مردم از آقامحمدخان قاجار، مراسم نوروز و نحوة زندگی روزمرة مردم .
این کتاب در ١٣٧١ش به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد در تهران به چاپ رسیده است .
منابع :
(١) محمدفتح اللّه بن محمدتقی ساروی ، تاریخ محمّدی ( احسن التواریخ )، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٧١ش ؛
(٢) علیرضابن عبدالکریم شیرازی ، تاریخ زندیه : جانشینان کریم خان زند ، چاپ ارنست بیر، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٣) غلامرضا ورهرام ، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زندیه ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٤) هادی هدایتی ، تاریخ زندیه ، ج ١، تهران ١٣٣٤ش .
/ غلامرضا طباطبائی مجد /