حميد اوغوللرى ، حميد اوغوللرى، اميرنشين تركمن، در اواخر قرن هفتم در حوالى اسپارته، بوردور و اگردير. نام اين اميرنشين بنابه روايتى، از نام حميدبيگ اخذ شده است كه به‌اتفاق عشيره‌اش به خدمت علاءالدين كيقباد اول، سلطان سلجوقى آناطولى روم، درآمد. پس از درگذشت علاءالدين، جانشينش غياث‌الدين كيخسرو، حميدبيگ را مورد توجه خاص قرار داد و در ٦٣٨، او را به فرماندهى ايالت مرزى حوالى اسپارته و بوردور منصوب كرد.

حميد بيگ در ٦٩٠، به منظور ايجاد امارتى مستقل بر ضد حكومت مركزى قيام كرد و احتمالا در ٦٩٦ اولوبورلى را كه مكان مستحكمى بود، به پايتختى خود برگزيد و اميرنشين حميد اوغوللرى را ايجاد و اعلام استقلال كرد. اين اميرنشين كه بعدها در عثمانى به سنجق (بخشى از ايالت) بدل شد، در بعضى از منابع معاصر، حميد ايلى (ولايت حميد) نيز خوانده شده است. حميدبيگ بعدها اميرنشين خود را توسعه داد. وى تا ٧٠٢ در قيد حيات و تابع دولت سلجوقى بود و به نام علاءالدين كيقباد سوم سكه زد.

پس از او، پسرش الياس‌بيگ به‌حكومت رسيد و پس از الياس‌بيگ، اداره اميرنشين برعهده پسر بزرگش، فلك‌الدين دُنداربيگ، قرار گرفت. دنداربيگ احتمالاً در ٧٠٧ مركز حكومت را به اگردير منتقل كرد و در نتيجه، راههاى تجارى و نظامى بين قونيه و انطاليه/ آنتاليا را نيز تحت نظارت خود درآورد و شهر را نيز به نام خود، فلك‌آباد ناميد. پس از آن، سكه‌هايى به نام اولجايتوخان، فرمانرواى ايلخانى، ضرب كرد.

دنداربيگ با استفاده از اوضاع نابسامانِ پس از مرگ ناگهانى اولجايتو در ٧١٦، انطاليه را متصرف شد و اداره آنجا را به برادرش، يونس‌بيگ، سپرد. بدين‌ترتيب، امارت تكه اوغوللرى در منطقه تكه ـ ايلى، پيرامون خليج انطاليه، پايه‌ريزى گرديد. دنداربيگ كه مقتدرتر شده بود، از اطاعت دولت ايلخانى سر باز زد و اعلام استقلال كرد و خود را سلطان ناميد. ليكن مدتى بعد بر اثر فشار تيمورتاش نويان، والى ايلخانان در آناطولى، فلك‌آباد را ترك كرد و به انطاليه گريخت. در آنجا به امر محمودبيگ، پسر و جانشين يونس‌بيگ، دستگير و به تيمورتاش تسليم و به فرمان وى كشته شد (٧٢٦).

پس از دنداربيگ، نوه‌اش خضربيگ اداره امور اميرنشين را به نام پدرش، مبارزالدين اسحاق‌بيگ كه در مصر اقامت داشت، به دست گرفت. در ٧٢٨، اسحاق‌بيگ به اگردير آمد و امارت را از پسرش تحويل گرفت. ابن‌بطوطه كه در ٧٣٣ در آناطولى سياحت مى‌كرده، اسحاق‌بيگ را نيك‌خو و دين‌دار معرفى كرده است (ج ١، ص ٣١٦). هم‌زمان با اسحاق‌بيگ در اگردير، برادرش، چلبى محمدبيگ در گول‌حصار و پسرش، خضربيگ در اولوبورلى حكومت مى‌كردند. براساس منابع، به وصيت اسحاق‌بيگ، در ٧٣٦ بناى بزرگى به نام «خانقاه» در يازله در نزديكى اگردير ساخته شد. اسحاق‌بيگ پيش از ٧٣٥ درگذشت.

پس از او خضربيگ براى دومين‌بار زمام حكومت را در اگردير به دست گرفت. خضربيگ به فعاليتهاى علمى و دينى مشغول بود و اداره اميرنشين را به حسام‌الدين الياس‌بيگ، فرزند مصطفى‌بيگ، عموزاده‌اش كه در حوالى بوردور حكومت مى‌كرد، سپرد. پس از آنكه پادشاه قبرس در ٧٦٢ انطاليه را تصرف كرد، اتحاديه‌اى از اميران آناطولى پديد آمد كه به اتفاق علاءالدين‌بيگ قره‌مان، در جمادى‌الآخره ٧٦٨ عازم نبرد با قبرسيها شدند، اما شكست خوردند.

پس از آن، علاءالدين فلك‌آباد را تصرف و ويران كرد. الياس‌بيگ گريخت و به سليمان شاه گرميان اوغلو پناه برد كه نزديك به دو سال بعد، با حمايتهاى سليمان شاه و سلطان مراد اول عثمانى، سراسر قلمرو حميداوغوللرى را بارديگر تصرف كرد.

پس از مرگ الياس‌بيگ، پسرش كمال‌الدين حسين بيگ جاى او را گرفت. حسين‌بيگ به تابعيت سلطان عثمانى درآمد و در ٧٧٦ از عثمانيان در مقابل حملات قَره‌مانيان* استمداد كرد. مدتى بعد نيز به مناسبت فتح قلعه نيش در ٧٧٩، تبريك‌نامه‌اى به زبان فارسى براى مراد اول فرستاد. مراد اول براى تداوم حمايتش، از او خواست تا بعضى قلعه‌هاى واقع در مرز قره‌مان (و اميرنشين حميد) را به وى بفروشد. بدين ترتيب در ٧٨٣، طى سندى مطابق با احكام شرعى، آقشهر، بكشهرى، سيدى شهرى، يلواچ و قره‌آغاج، به مبلغ هشتاد هزار سكه طلا به عثمانيها فروخته شدند، كه به تنشهاى درازمدتى بين قره‌مانيها و عثمانيها انجاميد. چنان‌كه مراد اول به همين علت، در ٧٨٨ به سرزمين قره‌مانيها لشكر كشيد و در بازگشت اگردير را به تصرف درآورد و به حسين‌بيگ اجازه داد تا با پايتخت قراردادن اسپارته، در نواحى اولوبورلى، كچى بورلى، بوردور و گول حصار حكومت كند.

در جنگ قوصوه (٧٩١/١٣٨٩) كه منجر به تسلط دولت عثمانى بر شبه جزيره بالكان شد، حسين‌بيگ يك واحد دو هزار نفرى تيرانداز به فرماندهى پسرش، مصطفى چلبى، اعزام كرد و آنها نقش مهمى در جنگ ايفا كردند. ايلدرم بايزيد كه بر تخت سلطنت عثمانى نشست، به منظور تأمين وحدت آناطولى تمام سرزمينهاى حميد اوغوللرى را به تصرف درآورد و حكومت آنها را به پسرش، عيسى چلبى، سپرد. ظاهراً، حسين‌بيگ در جريان همين لشكركشى در ٧٩٣/١٣٩١ درگذشت و پسرش، مصطفى چلبى، به خدمت بايزيد درآمد.

سرزمينهاى حميد اوغوللرى پس از پيوستن به حكومت عثمانى، تابع بيگلربيگى آناطولى گرديد. نظام حكومتى حميد اوغوللرى همان نظام حكومتى سنّتى تركان قديم بود كه از طريق سلجوقيان آناطولى به ارث رسيده بود. حكومت از آنِ همه خاندان محسوب مى‌شد و حميدبيگ نيز نه تنها بنيان‌گذار امارت بود، بلكه به عنوان مسن‌ترين عضو خاندان و با عنوان اولوبيگ (بيگ كبير)، در مركز حكومت فرمان مى‌راند. در وقفنامه قويون‌گوزى بابا، حميدبيگ عنوان السلطان‌الاعظم را، كه مخصوص سلاطين سلجوقى بود، براى خود به كار برده است. فلك‌الدين دنداربيگ هم در كتيبه مسجدجامع بزرگى كه در سال ٧٠٠ در اين شهر بنا كرد، خود را ملك‌الامرا، كه عنوان مخصوص فرماندهان ارشد سلجوقى بود، و الاميرالكبير و اسپهسالار، كه مخصوص فرماندهان سلجوقى يا فرماندهان حافظ امنيت مناطق و ولايات بود، ناميده است. امراى حميد به نام آخرين سلاطين سلجوقى آناطولى، يعنى علاءالدين كيقباد سوم و غياث‌الدين مسعود دوم، سكه ضرب كرده و خطبه خواندند و پس از برافتادن دولت سلجوقى و استيلاى فرمانروايان مغول بر آناطولى، به نام مغولان سكه ضرب كردند. البته دنداربيگ پس از فتح انطاليه و اعلام استقلال، نام ابوسعيد بهادرخان، فرمانرواى ايلخانى، را در سكه‌هاى نقره‌اى كه در ٧٢١ در فلك‌آباد ضرب كرده، نياورده است. همچنين حسام‌الدين الياس‌بيگ نيز در دهه ٧٥٠ سكه‌هايى ضرب كرده كه بر آنها كلمه حسامى نقش بسته است. تقريبآ همه امراى حميد اوغوللرى، به جز عناوينى كه نشانه حكمرانى ايشان بود، داراى القابى نيز بودند. امراى حميد داراى بروات، مناشير، احكام و فرامين خاص خود و نشانجيانِ مأمور ترسيم طغراى آنها بر بالاى اسناد مذكور بوده‌اند.

اميرنشين حميد اوغوللرى در زمان دندار بيگ، با پانزده هزار نفر نيروى سواره و به همان تعداد نيروى پياده، درخشان‌ترين دوره خود را گذراند. براساس دفاتر ثبت اسناد سنجق حميد در زمان سلطان‌محمد فاتح، امراى حميد اوغوللرى، مانند سلجوقيان و عثمانيان، اراضى اميرنشين را به عنوان تيمار، ملك يا موقوفه به امرا، سربازان و خانقاهها اختصاص مى‌دادند.

اميرنشين حميد سواى شاخه انطاليه، داراى ساختار ادارى مشتمل بر نُه شهر و پانزده قلعه بود. در شهرها و قصبات آن مانند شهرهاى مهم اميرنشين حميد شهرها و قصبه‌هاى ديگر در آناطولى درويشان و شيوخ طريقتها حتى در روستاها، خانقاههاى بسيارى بنا كرده بودند.

بنابر دفاتر ثبت اسناد (محفوظ در باشباقانلق عثمانلى آرشيوى)، كارخانه‌هاى روغن‌كشى و رنگرزى بزرگ فعال بودند و پارچه پنبه‌اى ظريفى به نام بوغاصى/ بوغاسى توليد مى‌شد.

بنابر دفاتر ثبت اسناد مربوط به سنجق حميد، تقريبآ در تمام مراكز سكونتى اين اميرنشين، مساجد جامع يا مساجد محلى وجود داشت. از مسجدى كه حميد بيگ در اولوبورلى بنا كرد، اينك تنها مناره آن باقى است. چشمه (آب‌انبار خيراتى) محيى‌الدين هم كه به فاصله كمى از همين مسجد به دستور دنداربيگ بنا شده بود، اكنون به حالت خرابه درآمده و تنها كتيبه‌اش باقى‌مانده است. مسجدجامع بزرگى كه دنداربيگ در ٦٩٩ در بوردور بنا كرد و نيز مسجدجامع خضربيگ، در محله كچه‌جى (خضربيگ) در اسپارته، امروزه دايرند. ليكن در همان محله، حمامى كه خضربيگ بنا كرده بود، تمامآ خراب شده و از مدرسه وى نيز تنها خرابه‌اى برجا مانده است. مسجدجامع خضربيگ نيز، بنا شده در ٧٢٨ در اگردير كه در اسناد مربوط به اوقاف با عناوين مسجدجامع بزرگ و جامع اگردير ناميده شده، امروزه پابرجاست.

همه امراى حميد، و در رأس آنها حميد بيگ، از علما و ارباب طريقت حمايت كردند و موقوفاتى به آنان بخشيدند. مدرسه دنداربيگ، به عنوان نماد ظرافت در معمارى سلجوقى، كه طاش مدرسه (مدرسه سنگى) نيز خوانده شده است، يك مركز علمى بود كه به نوشته ابن‌بطوطه (ج ١، ص ٣١٦)، مصلح‌الدين مصطفى‌بن محمد كه در مصر و شام درس خوانده بود، در اين مدرسه تدريس مى‌كرد. مصلح‌الدين تفسير سوره‌هاى مُلك، يس و اخلاص را به تركى و به نام بدرالدين خضربيگ حميد اوغلى نوشته است (جوشان، ص ١٠١ـ١١٢).

منابع:
(١) محمودبن محمد آقسرايى، مسامرة الاخبار و مسايرة‌الاخيار، چاپ عثمان توران، آنكارا ١٩٤٤، ص ١٦٨ـ١٧٠، ٢٠٦ـ٢٠٨، ٢٣٦ـ٢٣٩، ٣١١ـ٣١٢؛
(٢) ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ على منتصر كتانى، بيروت ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٣) ابن‌بى‌بى، الاوامر العلائية فى‌الامور العلائية، چاپ عدنان صادق ارزى، آنكارا ١٩٥٦، ص ٤٣٦ـ٤٤٠، ٤٤٦ـ٤٥٠؛
(٤) انورى، دستورنامه انورى، استانبول ١٩٢٨، ص ٢٦، ٣١، ٣٣؛
(٥) اسماعيل حقى اوزون چارشيلى، كتابه‌لر، ج ٢، استانبول ١٩٢٩، ص ٥٩، ١٦٦، ١٧١، ١٨٣، ٢٢١ـ٢٢٣، ٢٢٩ـ٢٣٣، ٢٤١ـ٢٤٥، ٢٤٧ـ٢٥٢؛
(٦) تاريخ آل سلچوق در آناطولى، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه ملى فرانسه، ش Suppl.pers.١٥٥٣، همراه با ترجمه تركى از فريدون نافذ اوزلوق، آنكارا ١٩٥٢، ص ٨٣ـ٨٨، ٩٤؛
(٧) حديدى، تواريخ آل‌عثمان، چاپ نجدت اوزتورك، استانبول ١٩٩١، ص ٩١ـ٩٣، ٩٧ـ٩٨، ١٠٤، ١١٩ـ١٢١؛
(٨) خليل‌ادهم (الدم)، «آناطوليده اسلامى كتابه لر»، تاريخ عثمانى انجمنى مجموعه سى، ج ٥، ش ٢٧ (١٣٣٠)، ص ١٤٥، ١٥٣؛
(٩) محمدبن حسنجان سعدالدين افندى، تاج‌التواريخ، (استانبول) ١٢٧٩ـ١٢٨٠، ج ١، ص ٩٥، ٩٧، ١٠٢ـ١٠٣، ١٢٨ـ١٢٩؛
(١٠) درويش احمد عاشق پاشازاده، عاشق پاشازاده تاريخى، چاپ عالى‌بيگ، استانبول ١٣٣٢، ص ٥٦ـ٥٧، ٥٩ـ٦٠، ٧١ـ٧٢؛
(١١) احمد فريدون بيگ‌پاشا، منشآت‌السلاطين، (استانبول )١٢٧٤ـ١٢٧٥، ج ١، ص ٩٩ـ١٠٤، ١١٣؛
(١٢) قلقشندى، ج ٥، ص ٣٤١، ٣٤٥ـ٣٤٦، ٣٥٤؛
(١٣) محمدعارف، «آناطولى تاريخيندن: حميد اوغوللرى»، تاريخ عثمانى انجمنى مجموعه سى، ج ٣، ش ١٥ (١٣٢٨)، ص ٩٤٠ـ٩٤٧؛
(١٤) احمدبن لطف‌اللّه منجم‌باشى، جامع‌الدول، نسخه خطى كتابخانه نورعثمانيه استانبول، ش ٣١٧٠، ج ١، گ ٣٦١پ، ٣٦٢ر، ش ٣١٧١، ج ٢، گ ١٣٢ر، ٢٧٨رـ٢٧٩ر، ٢٨٠ر؛
(١٥) محمد نشرى، كتاب جهان‌نما: نشرى تاريخى، چاپ رشيد اونات و محمد آلتاى كويمن، آنكارا ١٩٤٩ـ١٩٥٧، ج ١، ص ٢٠٢، ٢٠٤، ٢٠٩ـ٢١١، ٢٤٠ـ٢٤١، ٢٩٤ـ٢٩٩، ٣١٤ـ٣١٥؛

(١٦) Fehmi Aksu, "ispartanin ekonomik hay atiyla ilgili tarihi vesikalat", Un, no. ٣٩ (١٩٣٧), ٥٥٢٠٥٥٦, no. ٤٠ (١٩٣٧), ٥٦٦-٥٧٠;
(١٧) idem, "Seyh Sikem vakfiyesi" in ibid, no. ١١٤-١١٥ (١٩٤٣), ١٥٨٥-١٥٨٦;
(١٨) Zeki Arikan, XV-XVI, yuzyillarda Hamid sancag, Izmir ١٩٨٨, ٥١, ٥٣, ٦٠, ٦٢, ١١٥, ١٢٣, ١٣٣, ١٣٨;
(١٩) M. Esat Cosan, "XV. Asir Turk yazarlarindan Muslihu’d-din, Hamid-Ogullari ve Hizir Bey", Vakiflar dergisi, no. ١٣ (١٩٨١), ١٠١,١١١;
(٢٠) EI٢, s.v. "Hamid, or Hamid O ghullari" (by X. de Planhol);
(٢١) Tahir Erdem, "Egirdir’de Dundar Bey medresesi", Un, no٧. (١٩٣٤), ١٠٨;
(٢٢) Fikri Ertem, Antalya tarihi, Istanbul ١٩٤٠, ٨٢-٨٤, ٩٢-٩٦;
(٢٣) B. Flemming, Landschafts- geschichte von JPamphylien, Pisidien und Lyki en im Spatmittelalter, Wiesbaden ١٩٦٤, ٦١, ٦٩, ٧٣-٧٨, ٨١-٨٣, ٨٥-٨٨, ٩٨, ١٠٤;
(٢٤) G.Hill A history of Cyprus, Cambridge ١٩٤٨, II,٣٢١-٣٢٢, ٣٣٩-٣٤٣, ٣٤٨-٣٤٩;
(٢٥) IA, s.vv. "Hamid-Ogullari" (by I.H. Uzuncars ١ı), "Turkler-Anadolu beylikleri. II:١٣٢٧’den XIV. Asrin sonuna Kadar beyliklerin. mustakiligi" (by B.XIV. Flemming);
(٢٦) Sait Kofoglu, XII-XV. yuzyllarada guney-bati Anadolu tarihi: Hamid Ogullari Beyligi" doctoral thesis, Marmara Univeritesi Fen-Edebiyat Fakultesi, ١٩٩٣;
(٢٧) M. Mesud Koman. "Hamid Bey’in adı Gecen muhim bir vakfiye" Un, no. ٩٧-٩٨ (١٩٤٢), ١٣٤٠-١٣٤١;
(٢٨) Ibrahim Hakkı Konyalı, Aksehir: tarihi-turistik kilavuz, Istanbul ١٩٤٥, ٦٣-٦٦, ٩٣, ٣٦٧-٣٦٨;
(٢٩) Erdogan Mercil, Musluman- Turk devletleri tarihi, Ankara ١٩٩١, ١٧٠, ١٧٣, ٢٩٨;
(٣٠) B. Spuler, Iran Mogollari: siyaset, idare ve kultue- ilhanlilar devri ١٢٢٠-١٣٥٠, tr. Cemal Kiprulu, Ankara ١٩٥٧, ١١٠, ١٢٨, ٣٨٧, ٥٦٨-٥٦٩;
(٣١) Suleyman Sukutı Yigitbas, Egridir-Felekobad tarihi, Istanbul ١٩٧٢, ٣٤-٣٥, ٤٩-٥٢, ٦٤-٦٦, ٧٢-٧٥, ١٣٤;
(٣٢) Frank Sumer, "Anadolu’da Mogollar" Selcuklu arastirmalan dergisi. I (١٩٧٠), ٦٢-٦٣, ٨١, ٨٨, ٩٢;
(٣٣) M. C. Sehabeddin Tekindag, "Karaman Beyligi: ١٣-١٥.nci asirbi Anadolu tarihi’ne ait tekik" doctoral thesis, Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultrsi, ١٩٤٧, ٥٥-٦٠, ٦٨-٦٩;
Osman Turan, Selcuklular zamaninda Turkiye tarihi, Istanbul ١٩٨٤, ٣٧٩-٣٨١, ٦٣٩

براى صورت كامل منابع رجوع کنید به

(٣٤) TDVIA, s.v. "Hamidogullari".

/ سعيد كوف‌اوغلو، تلخيص از د.ا.د. ترك /