باباشَمَل ، از جراید مشهور انتقادی و طنزآمیز پس از شهریور ١٣٢٠ ش . باباشمل به معنای لوطی است و ظاهراً نام یکی از پهلوانان بوده که بعدها گسترشِ معنایی پیدا کرده است . رضا گنجه ای مدیر و مؤسس این روزنامه ، در ١٢٩٠ در تبریز متولد شد. در مدارس آن شهر و سپس در مدرسة صنعتی آلمانی در تهران و سرانجام در آلمان در رشتة مهندسی به تحصیل پرداخت و پس از بازگشت به ایران به استخدام راه آهن درآمد (مجتهدی ، ص ١٣٢).

اولین شمارة باباشمل در ٢٥ فروردین ١٣٢٢ انتشار یافت و هر هفته روزهای پنجشنبه در هشت صفحه منتشر می شد. نخستین شماره های باباشمل از لحاظ سبک و محتوا با بسیاری از جراید آن زمان تفاوت چندانی نداشت . فکاهه ها سطحی و تصویرها اقتباس از نشریات خارجی بود، ولی پس از یکی دوماه به عنوان نشریه ای انتقادی ـ اجتماعی به سبکی خاصِ خود دست یافت . روی جلد هر شماره طرحی از بهرام داوری چاپ می شد و مطالبی که در گذشته صورت نامنظم و پراکنده داشت ، عنوان ثابت و جای مشخص یافت . «درد دل باباشمل »، نخستین مطلب نشریه ، و تقریباً نوعی سرمقاله بود. «صفحة مجلس » دربارة مجلس شورا و نمایندگان ، «روزنامه ها» بررسی جراید کشور، و «می گویند» بخش شایعات سیاسی و اجتماعی جاری بود. تغییر و تحولات روزانة احزاب و گروه بندیهای سیاسی کشور، که از نظر باباشمل چیزی جز مجموعه ای از شرکتهای تجاری و بنگاههای کارگشایی نبود، از جمله مطالبی بود که در ستونی با عنوان «بورس » به طور مرتب چاپ می شد.

دورة اول باباشمل ، پس از انتشار ١٢٣ شماره ، در ١٢ مهر ١٣٢٤ پایان یافت . شمارة اول از دورة دوم (شماره مسلسل ١٢٤)، در ٢٩ مهر ١٣٢٦ با اشاره به سفر مدیر روزنامه و بازگشت او منتشر شد. در این دوره جز تغییرات مختصری در نام برخی از ستونهای ثابت ، دگرگونی چندانی در سبک و سیاق کلّی آن دیده نمی شود. عمر این دوره نیز کوتاه بود و پس از چندماه برای همیشه تعطیل شد. باباشمل (نام مستعار مدیر نشریه ) در شمارة مسلسل ١٥٠، ٢٠ اسفند ١٣٢٦، که آخرین شماره بود، تنها اندوختة چند سال فعالیت مطبوعاتی خود را «کینة دشمنان و رنجش دوستان » ذکر کرده می افزاید: «با همین شماره سال پنجم و دورة دوم نامة باباشمل سپری شد و مرا نیز صبر و توانایی سر آمد».

بخش اعظم مطالب باباشمل را خود رضا گنجه ای می نوشت و در تعیین دیگر مطالب اعم از موضوع اشعار و کاریکاتورها و غیره نیز نقش مؤثری داشت . بخشی از مطالب منثور نیز با امضای «مهندس اقتصاد» بود. رهی معیری ، بانام مستعار زاغچه ، مهندس فزونی ، با نام مستعار مهندس الشعرا، ابراهیم صهبا، بانامهای مستعار شیخ سرنا و ابرام سرپا، و احمد گلچین معانی اشعار فکاهی باباشمل را می سرودند. گذشته از بهرام داوری ، بنی سلیمان نیز در ترسیم کاریکاتورها دست داشت .

باباشمل به عنوان نشریه ای انتقادی از شهرت و تأثیر شایانی برخوردار بود. لحن آن همیشه آمیخته به هجو و طنز نبود و اگر مصالح جدی کشور به میان می آمدـ مثل تأثیرات جنگ جهانی دوم در کشور و تصرف آذربایجان (١٣٢٤ـ ١٣٢٥ ش )ـ گاه لحنش جدی و صریح می شد ( باباشمل ، ش ٢١، تیر ١٣٢٤ و ١٥ شهریور ١٣٢٤). در سرلوحة آن این جملة «... نامه ای است مستقل و منتسب به هیچ حزب و اتحادیه و جمعیتی نیست » درج می شد و به ظاهر چنین نیز بود و در انتقاد از کاستیها و مفاسد حکومت از هیچ گروه و مسلکی پروا نداشت . شاید به اعتبار همین روشِ نشریه بود که مدیر آن در جریان انتخابات دورة چهاردهم مجلس با انتشار اوراق تبلیغاتی از مردم تهران خواست که «باباشمل (رضا گنجه ای ) را انتخاب کنند». او به نمایندگی مجلس انتخاب نشد، ولی بسیار رأی کسب کرد (گنجه ای ، ص ٦٥٥ـ٦٥٦؛ مجتهدی ، ص ١٣٤) که از محبوبیت وی و نشریه اش در میان مردم حکایت می کند. بسیاری از وقایع سیاسی و اجتماعی آن دوره در روزنامة باباشمل منعکس شده است و ازینرو ارزش تاریخی نیز دارد.

منابع :
(١) باباشمل ، دورة ١، ش ١ـ ١٢٣، ٢٥ فروردین ١٣٢٢ـ ١٢ مهر ١٣٢٤، دوة ٢، ش ١٢٤ـ ١٥٠، ٢٩ مهر ١٣٢٦ ـ ٢٠ اسفند ١٣٢٦؛
(٢) رضا گنجه ای ، "نامة باباشمل و گردونة پیشکشی "، آینده ، سال ١٢، ش ٩ـ١٠ (آذرـ دی ١٣٦٥)؛
(٣) مهدی مجتهدی ، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت ، تهران ١٣٢٧ ش ؛
محمود نفیسی ، "باباشمل "، تحقیقات روزنامه نگاری ، دورة ٤، ش ١٥ (فروردین و اردیبهشت ١٣٤٨)، ص ٤٧ـ٤٩.

/کاوه بیات /

تصاویر این مدخل:
شناسنامه مجله باباشمل منبع :کتابخانه ملی ایران