خروس جنگى ، خروس جنگى، نام انجمنى از هنرمندان و شاعرانِ نوگرا و نيز نام مجله‌اى در اواخر دهه بيست و اوايل دهه سى شمسى در تهران.

اين انجمن نخستين بار با گردهمايى گروهى از نقاشان و موسيقى‌دانان و شاعران و اديبان در كارگاه نقاشى جليل ضياءپور*، پس از بازگشت وى از نخستين سفرش به فرانسه، در ١٣٢٧ش شكل گرفت (حقانى، ص١١٠؛ پيشگامان نقاشى معاصر ايران، ص٢٠، به نقل از جليل ضياءپور). دگرگونيهاى سياسى و فرهنگىِ ناشى از ورود نيروهاى متفقين (١٣٢٠ش) به ايران، كه هنرمندان را به آزمودن شيوه‌هاى گوناگون مدرن سوق مى‌داد، در اين شكل‌گيرى بى‌تأثير نبود (رجوع کنید به يارشاطر، ص ٣٧٣). افزون بر ضياءپور، ديگر بنيان‌گذاران اين انجمن عبارت بودند از : منوچهر شيبانى (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به مشار، ج ٦، ستون ٣١٤)، شاعر و نقاش؛ غلامحسين غريب (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به حقانى، همانجا)، داستان‌نويس و موسيقى‌دان؛ و حسن شيروانى، نمايشنامه‌نويس (همانجا). به‌تدريج اين انجمن، با برگزارى جلسات بحث و گفتگو درباره هنر نو، مركز تجمع هنرمندان نوگرا شد (ايرانى، مقدمه طاهباز، ص ٥). انجمن نمايشگاههايى نيز از آثار اعضا يا هنرمندان جوان برپا مى‌كرد (براى نمونه رجوع کنید به خروس جنگى، ش ٢، ص ١٩). گزينش عنوان «خروس جنگى» از سوى اعضاى انجمن نيز نشان‌دهنده تقابل اين گروه با سبك و سياق قديم رايج در هنر و ادب بود.

سرانجام انجمن مجله‌اى به نام خروس جنگى منتشر كرد كه شماره نخست آن با شعر «از شهر صبح» نيما يوشيج* آغاز مى‌شد. از همان ابتدا در تهيه مطالب نوعى تقسيم كار، براساس ذوق و حوزه فعاليت، ميان اعضاى انجمن صورت گرفته بود كه تا آخرين شماره كم و بيش ادامه يافت؛ بدين‌ترتيب كه ضياءپور مقالات درباره نقاشى (براى نمونه رجوع کنید به همان، ش ١، ص ١٠ـ١٧)، غريب مطالبِ راجع به ادبيات داستانى (براى نمونه رجوع کنید به همان، ش ٢، ص ٣ـ١٠) و شيروانى نمايشنامه و نقد تئاتر (براى نمونه رجوع کنید به همان، ش ٤، ص ٦ـ١٧) را تهيه مى‌كردند. در هر شماره نيز اشعارى از نيما (رجوع کنید به همان، ش ٣، ص ١ـ٢) و شيبانى (براى نمونه رجوع کنید به همان، ش ٤، ص ١ـ٥) به‌چاپ مى‌رسيد. چاپ مقاله‌اى از مرتضى حنانه* در حوزه موسيقى (رجوع کنید به همان، ش ١، ص ٣ـ٧)، نيز گوياى همكارى هنرمندانى جز اعضاى انجمن با نشريه مذكور است.

دوره اول مجله خروس جنگى، به سردبيرى جليل ضياءپور با همكارى منوچهر شيبانى، قرار بود دو هفته يك بار منتشر شود اما در مجموع، از ١٣٢٨ تا ١٣٤٣ش فقط پنج شماره از آن انتشار يافت (صدرى طباطبائى نائينى، ج ١، ص ٢٨٦ـ٢٨٧؛ برزين، ص ١٧٢). روى جلد همه شماره‌ها، تصوير خروسى در حال خواندن بود كه ضياءپور آن را كشيده بود (رجوع کنید به پيشگامان نقاشى معاصر ايران، ص ٢٩). مجله در اين دوره، با وجود نوآورى، لحنى نسبتآ محافظه‌كارانه داشت و هدف آن «بالابردن سطح معرفت عمومى» بود (ايرانى، همان مقدمه، ص ٤ـ٥). آيدين آغداشلو (ص ٤٠٤) ضمن برشمردن هنرمندانى همچون حسين كاظمى، جواد حميدى، محمود جوادى‌پور و احمد اسفنديارى، در كنار اعضاى ديگر، اين انجمن را نه تنها اشاعه‌دهنده نقاشى نو بلكه رواج‌دهندگان مفهوم جديد نقاشى دانسته است كه با تلاش و مبارزه و رنج بسيار، دست‌كم اصطلاح «مدرنيسم» را جا انداختند. در اين سالها نوگرايان تندروترى به انجمن پيوستند كه شاخص‌ترين آنان نيما يوشيج*، سهراب سپهرى*، بهمن محصص (حقانى، ص١١٠) و هوشنگ ايرانى (١٣٠٤ـ١٣٥٢ش)، موجد اصطلاح «جيغ بنفش» (رجوع کنید به ايرانى، ص ٥٩)، بودند.

دوره دوم مجله خروس جنگى، با بيانيه هنرى و ادبى «سلاخ بلبل» در سيزده بند، كه عمدتآ نوشته هوشنگ ايرانى و بيان‌كننده آراى او بود، آغاز شد. در اين بيانيه آمده است: «هنر خروس جنگى، هنر زنده‌هاست. اين خروس تمام صداهايى را كه بر مزار هنر قديم نوحه‌سرايى مى‌كنند خاموش خواهد كرد» و در آن تأكيد شده است كه هنر نو «صميميت با درون» و «از هم گسيختن قراردادهاى گذشته» و «تكيه تفكر هنرمند بر دانش نوين»، و «نابودى كليه مجامع طرفدار هنر قديم» را شعار خود مى‌داند (همان مقدمه طاهباز، ص ٨، ١٠). در اين دوره، جليل ضياءپور و منوچهر شيبانى كناره گرفتند (همان مقدمه، ص ٧).

دوره دوم در چهار شماره، از اول ارديبهشت تا ١٥ خرداد ١٣٣٠، منتشر شد و با توقف انتشار آن، اخلاف انجمن در ١٣٣٢ش، نشريه پنجه خروس را، به سردبيرى بهمن محصص، بنيان نهادند كه آن نيز عمر كمى داشت (صدرى طباطبائى نائينى، ج ١، ص ١٨٢).

انتشار اين مجله و برگزارى نمايشگاههاى مرتبط با آن را مى‌توان از رويدادهاى با اهميت در تحول هنر نو در ايران به شمار آورد (پاكباز، ذيل مادّه).

نحوه نگرش بانيان انجمن خروس جنگى تأثيرى بسزا در فضاى هنرى آن روزگار گذاشت (همانجا) و در هنرهاى تجسمى از برخى جنبه‌ها راه را براى هنرمندان ايران گشود.

منابع :
(١)آيدين آغداشلو، گفتارها و گفت‌وگوهاى ديگر: برگزيده گفتارهاوگفت‌وگوها، ١٣٨١ـ ١٣٧٨، كرمان ١٣٨٢ش؛
(٢) هوشنگ ايرانى، خروس جنگى بى‌مانند :زندگى و هنرهوشنگ ايرانى، به كوشش سيروس طاهباز، تهران ١٣٨٠ش؛
(٣) مسعود برزين، شناسنامه مطبوعات ايران از ١٢١٥ تا ١٣٥٧ شمسى، تهران ١٣٧١ش؛
(٤)روئين پاكباز، دايرة‌المعارف هنر: نقاشى، پيكره‌سازى، گرافيك، تهران ١٣٧٨ش؛
(٥) پيشگامان نقاشى معاصر ايران: نسل اول، نويسنده: جواد مجابى، عكس و اسلايد: سعيد بهروزى، به كوشش منيژه ميرعمادى، تهران: نشر هنر ايران، ١٣٧٦ش؛
(٦) صبا حقانى، «خروس غريب»، سالنامه شرق (١٣٨٣ش)؛
(٧) محمد صدرى طباطبائى‌نائينى، راهنماى مطبوعات ايران: ١٣٥٧ـ ١٣٠٤، تهران ١٣٧٨ش؛
(٨) خانبابا مشار، مؤلّفين كتب چاپى فارسى و عربى، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ش؛
(٩) احسان يارشاطر، «نقاشى معاصر ايران»، در اوج‌هاى درخشان هنر ايران، چاپ ريچارد اتينگهاوزن و احسان يارشاطر، ترجمه هرمز عبداللهى و رويين پاكباز، ]تهران[: آگه، ١٣٧٩ش.
/ افسانه منفرد /