بایار ، جلال (١٣٠٠ ق ـ ١٣٦٥ ش /١٨٨٣ـ١٩٨٦)، سومین رئیس جمهوری ترکیه . در روستای اموربیگ از توابع بورسه به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را نزد پدرش ، عبداللّه افندی که از علما بود، به پایان رساند. ابتدا در ادارة انحصارات گِملیک و دفتر عدلیّه و سپس در بانک کشاورزی بورسه و مدتی در بانک شرقی آلمان به کار پرداخت . در سالهای خدمت در بورسه ، از جمله در کالج عروج مریم که کشیشان فرانسوی اداره می کردند، تحصیل کرد.

تحت تأثیر دایی خود، مصطفی شوکت ، به سیاست علاقه مند و وارد جمعیت اتحاد و ترقی * شد (١٣٢٥). بعد از اعلام مشروطیت دوّم و تغییر نام این جمعیت به فرقة اتحاد و ترقی ، به ریاست شعبة بورسه و بعدها ازمیر منصوب شد. همراه دکتر نظمی بیگ و والی رحمی بیگ ، جمعیت به سوی خلق را تشکیل داد و به انتشار مجلة خلقه دو غْرو پرداخت (١٣٣٧) و با امضای «تورقوت آلپ » در آن مقاله می نوشت .

پس از جنگ جهانی اول مسئول کوچاندن برخی ارامنة ازمیر شناخته شد و در دیوان حربِ مخصوص ، محاکمه ، ولی آزاد شد. در سازمان ردّ الحاق و جمعیت مدافعة حقوق عثمانیه ( رجوع کنید به بالیکسیر * ، مجامع ) که برای مبارزه با قوای یونان تشکیل

شده بود، وظایفی به عهده داشت ؛ ازینرو ازمیر را ترک کرد و به روستاهای اودَمِش رفت و با تغییر قیافه به صورت یاغی و بعد در کسوت روحانی درآمد و در این کسوت با نام «خواجه غالب » در جنگ با قوای یونان در اطراف اودمش و آیدین و آق حصار نقش داشت . در مجمع بالیکسیر (٢٩ رمضان ١٣٣٧) جبهة ملی آق حصار او را فرمانده قوای ملّی تعیین کرد.

در آخرین مجلس مبعوثان عثمانی و نیز در مجلس بزرگِ ملّی ترکیه به نمایندگی مردم ساروخان انتخاب شد. از ١٣٣٩ تا ١٣٤٢ معاونت وزارت اقتصاد و معاونت وزارت خارجه را به عهده داشت و در هیئتی که به اولین کنفرانس لوزان فرستاده شد، مشاور اقتصادی بود. در ١٣٠٢ ش ابتدا به نامزدی جمعیت مدافعة حقوق آناطولی و روم ایلی ، به نمایندگی ازمیر انتخاب شد و بعد در وزارتخانة جدیدالتأسیس مبادله و عمران و اسکان به وزارت رسید. سپس مأمور تأسیس بانک کار ترکیه شد و تا ١٣١١ ش /١٩٣٢ مدیریت آن را به عهده داشت . در ١٣١١ ش /١٩٣٢ دوباره به وزارت اقتصاد تعیین شد و تا ١٣١٦ ش /١٩٣٧ در آن سمت باقی ماند. پس از وضع قانون شناسنامه ، آتاتورک به او نام خانوادگی بایار داد.

در مهر ١٣١٦/ سپتامبر ١٩٣٧، با کناره گیری عصمت اینونو از نخست وزیری ، ابتدا به کفالت نخست وزیری و پس از مدتی رأساً به این سمت منصوب شد. پس از مرگ آتاتورک و در زمان ریاست جمهوری عصمت اینونو (آبان ١٣١٧/نوامبر ١٩٣٨)، بار دیگر به مقام نخست وزیری رسید، اما این دوره چندان طول نکشید و در بهمن ١٣١٧/ ژانویة ١٩٣٩ از این سمت استعفا کرد. در سالهای جنگ جهانی دوّم فعالیتهای سیاسی اش محدود شد و حزب جمهوریخواه خلق او را، تنها به عنوان نمایندة معمولی ، به مجلس فرستاد. مواضع و سخنرانیهای او در مجلس موجب واکنشهای گستردة مطبوعات می شد. «چهار پیشنهاد» بایار و یاران او (کوپریلی ، مندرس ، قورالتان ) به اعضای حزب جمهوریخواه در مجلس ، که در آن خواستار پاره ای تغییرات در قوانین و نظامنامة احزاب شده بودند، باعث مشاجرة خشنی میان اعضای حزب جمهوریخواه در مجلس ، و رد آن با اکثریت آرا شد. کوپریلی و مندرس از حزب اخراج شدند و بایار نیز ابتدا از نمایندگی مردم ازمیر و سپس از حزب جمهوریخواه خلق استعفا کرد (١٣٢٤ ش /١٩٤٥).

در همان سال بایار پس از توافق با عصمت اینونو، در اینکه اصول آتاتورک * را تغییر ندهد و در سیاست خارجی به مشاجره نپردازد، حزب دموکرات را بنیان نهاد و رهبری آن را به عهده گرفت . از استانبول به نمایندگی مجلس انتخاب شد (١٣٢٥ـ١٣٢٩ ش / ١٩٤٦ـ١٩٥٠) و در مجلس رئیس حزبِ مخالف بود. او در این مدت ، ضمن تأیید سیاست خارجی حزب جمهوریخواه خلق ، با طرح مسائل راجع به آزادی ، لزوم رعایت امانت در انتخابات ، لزوم تغییر قانون انتخابات و ضرورت تفکیک ریاست جمهوری از رهبری حزب ، با سیاست داخلی آن سخت مخالفت می کرد.

در انتخابات عمومی ١٣٢٩ ش /١٩٥٠، پس از چهار سال مخالفت با حزب رقیب ، حزب دموکرات با اکثریت قاطع به مجلس راه یافت و در تاریخ سیاسی ترک ، برای اولین بار، قدرت با آرای مردم تغییر کرد و جلال بایار به عنوان سومین رئیس جمهور ترکیه انتخاب شد. اگر چه رسماً از ریاست کل حزب دموکرات کناره گیری کرده بود، امّا در شکل گیری برنامه های داخلی و خارجی دولت مؤثر، و ازینرو معروض انتقاد شدید مخالفان بود.

بایار پس از کودتای نظامی ٦ خرداد ١٣٣٩/٢٧ مه ١٩٦٠، همراه اعضای هیئت دولت و نمایندگان حزب دموکرات دستگیر، و به اتهام توهین به وطن ، ایجاد اختلال در قانون اساسی ، کشاندن مردم ترکیه به جنگ داخلی و واگذاری برخی اراضی ترکیه به حکومت شوروی ، در جزیرة یاسّی محاکمه شد. دادگاه ، او و چهارده نفر دیگر از اعضای حزب دموکرات را به اعدام محکوم کرد (١٣٤٠ ش /١٩٦١) امّا فقط حکم اعدام عدنان مندرس ، حسن پولادقان و فطین رشدی تأیید شد و حکم بایار به حبس ابد تغییر یافت . در ١٦ آبان ١٣٤٣/٧ نوامبر ١٩٦٤ از زندان آزاد شد. در انتخابات ١٣٥٢ ش /١٩٧٣ از حزب دموکرات و در ١٣٥٤ ش /١٩٧٥ از حزب عدالت پشتیبانی کرد. در سالهای بعد نیز از حکومت نظامی و قانون اساسی ١٣٦١ ش /١٩٨٢ دفاع کرد. او در استانبول در ١٠٣ سالگی درگذشت و در زادگاهش به خاک سپرده شد.

جلال بایار در سالهای فعالیت خود جانبداری از آتاتورک ، تلاش برای خاتمه دادن به فعالیت حزب جمهوریخواه خلق ، و سیاستِ جدا از مذهب را پیش گرفته بود. در عرصة سیاست خارجی پیرو غرب بود؛ به کره نیروی نظامی اعزام داشت ، در پیمان ناتو و بغداد و در امضای قرارداد سه جانبة ترکیه ، یوگسلاوی سابق ، یونان مؤثّر بود. قانون نفت (اکتشاف خارجی ) و تشویق سرمایه گذاریهای خارجی در ترکیه از نتایج دورة ریاست جمهوری اوست . اکثر قراردادهای دو جانبه میان ترکیه و ایالات متحدة آمریکا در زمینه های مختلف در دورة وی امضا شده است . هدف او تبدیل ترکیه به یک آمریکای کوچک بود.

بایار، علاوه بر خاطرات هشت جلدی اش ، من هم نوشتم ، کتابهای دیگری چون خاطراتی از آتاتورک ، روش شناسی آتاتورک و روزگار ما ، نخست وزیر من ، عدنان مندرس نگاشته است .

منابع :

(١) Baha Aksit, K i saca Celal Bayar , Istanbul ١٩٨٧;
(٢) Mustafa Atalay, Celal Bayar ve Hayat i , Ankara ١٩٥٨;
(٣) Bayar' i n Amerika Seyahat i , Ankara ١٩٥٤;
(٤) Feroz Bedia, Turgay Ahmad, Turkiye'de ´ ok Partili Politikan i n A µ i klamal i Kronolojisi ١٩٤٥-١٩٧١ , Ankara ١٩٧٦, passim;
(٥) Tevfik ´ avdar, "Demokrat Parti", CTDA , VIII, ٢٠٦٠-٢٠٧٠;
(٦) Demokrat Parti'nin ٧ Ocak ١٩٤٧ Tarihinde Ankara'da Yeni Sinema'da A µ i lan Buyuk Kongresinde Cela ª l Bayar' i n Soyledig § i Nutuk , Ankara ١٩٤٧;
(٧) E í ref Edib, "Cela ª l Bayar Gladiston'dan m â I lham Ald â ?", SR , II/٣٩ (١٩٤٩), ٢٢٠-٢٢٢;
(٨) Cem Erog § ul, Demokrat Parti (Tarihi ve I deolojisi) , Ankara ١٩٧٠;
(٩) G. Jaschke, Yeni Turkiye'de I sla ª ml i k , trans. Hayrullah Ors, Ankara ١٩٧٢, ٩٨;
(١٠) Kemal Karpat, Turk Demokrasi Tarihi , Istanbul ١٩٦٧;
(١١) "Ma ª hut Ha ª diseyi â ´ karan Kimlerdir?", SR , II/٤٢ (١٩٤٩), ٢٦٥-٢٩٦;
(١٢) M. Raif Ogan, "Bayar' â n Bursa Nutkunda Karanl â k B â rak â lan La ª iklik Mevzuu", SR , II/٤٧ (١٩٤٩), ٣٤١-٣٤٩;
(١٣) idem, " ì eriat â Ya í atmamak Cela ª l Bayar' â n ne Haddine?", SR, II/٣٩ (١٩٤٩), ٢١٧-٢٢٠;
(١٤) Reisicumhur Cela ª l Bayar' i n Turkiye Buyuk Millet Meclisinin Onbirinci Doneminin I kinci Toplant i Y i l i Aµi í Nutuklar i , Ankara ١٩٥٨;
(١٥) Ziya ì akir, Cela ª l Bayar: Hayat i ve Eserleri , Istanbul ١٩٥٢;
(١٦) TA , s.v. "Bayar, Mahmud Cela ª l";
(١٧) ١٠٠ Ya í i nda Cela ª l Bayar'a Armag § an , Istanbul ١٩٨٢.

) / د. ا. د. ترک / داوود دورسون (