دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٤٠
بورکینافاسو ، کشوری در افریقای غربی . در شمال و مغرب با مالی ، در مشرق با نیجر و بنین و در جنوب با توگو، غنا و ساحل عاج همسایه است . مساحت آن ٢٠٠ ، ٢٧٤ کیلومتر مربع و پایتختش اوآگادوگو است . این کشور سابقاً بخشی از افریقای غربی فرانسه بود. در ١٣٦٣ ش /١٩٨٤ نام آن از ولتای علیا به بورکینافاسو تغییر داده شد که به زبان قوم موسّی به معنای «سرزمین مردم درستکار» است ( بریتانیکا ، ج ٢٩، ص ٨٤٢؛ آمریکانا ، ذیل مادّه ).
بورکینافاسو فلاتی وسیع و مسطح است . ارتفاع متوسط کشور که چهارصدمتر است ، به سمت شرق و جنوب کاهش می یابد. بلندترین نقطة کشور در جنوب غربی تنها ٧٤٩ متر ارتفاع دارد. بزرگترین رود کشور، رود موهون (ولتای سیاه سابق )، همراه رودهای ولتای سفید و قرمز وارد غنا می شود. رود مهم دیگر، کوموئه با جریان یافتن در بخش کوتاهی از بورکینافاسو، در جنوب غربی کشور وارد ساحل عاج می شود. هیچیک از این رودها قابل کشتیرانی نیست . سه منطقة آب و هوایی به طور همزمان در کشور وجود دارد: در جنوب غربی سالانه تا ١١٦٨ میلیمتر باران می بارد؛ در منطقة میانی ، شامل اوآگادوگو، بارش به طور متوسط حدود ٧٦٢ میلیمتر است ؛ و در شمال بندرت به ٥٠٨ میلیمتر می رسد. خاک کشور عمدتاً سبک ، کم مایه و رسوبی است و آب را در خود نگه نمی دارد و بیشتر بارش سالانه بسرعت جاری می شود. میانگین دما در بیشتر اوقات سال بین ْ٢٠ تا ْ٣٥ سانتیگراد است . شمال کشور در فصل بارانی عمدتاً از علفزارهای ساوانا پوشیده می شود و در دورة وزش باد هارماتان نیمه بیابانی است . بوته های خاردار و علفزار در «ساوانا» در شمال جای خود را در جنوب به جنگلهای تُنک می دهد که بیشتر در امتداد رودها گسترش یافته است . همچنین در جنوب شرقی ، ناحیة باتلاقی گورما و در غرب تپه های پوشیده از درخت وجود دارد. در جنوب غربی ، به علت بارندگی فراوان پوشش گیاهی مناسب است ( آمریکانا ؛ بریتانیکا ، همانجاها؛ > دایرة المعارف ورلد بوک < ؛ ذیل مادّه ؛ امجدعلی ، ص ٥٧٣).
جمعیت بورکینافاسو در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧، ٠٠٠ ، ٨٩١ ، ١٠ تن برآورد شده است . بیشتر جمعیّت این کشور در نواحی مرکزی و جنوبی متمرکز شده اند. در مناطق دیگر، بویژه در شمال ، مشرق و جنوب غربی ، به علت شرایط محیطی نامساعد مانند بارندگی ناکافی یا شیوع بیماری کوری رودخانه ای و وجود مگس تسه تسه و پشة مالاریا، تمرکز جمعیت کمتر است . حدود ٨٠% از جمعیت کشور روستانشین اند. پرجمعیت ترین شهر کشور، اوآگادوگو در ١٣٧٤ ش /١٩٩٥، ٨٢٤ هزارتن جمعیت داشته است . شهرهای مهم دیگر بوبو ـ دیولاسو ، کودوگو ، اوآهیگویا ، بانفورا و کایاست . بیشتر مردم بورکینافاسو به یکی از دو گروه اصلی قومی ، ولتایی و مانده ، وابسته اند. اقوام موسّی ، لوبی ، گورونسی و گورما از گروه ولتایی و اقوام بوسانسه (بیسّا) ، مارکا ، سامو ، سنوفو و دیولا از گروه «مانده »اند. اقوام دیگری نیز مانند هوسا و طوارق در کشور وجود دارد. نسبت جمعیت اقوام عمده در ١٣٦٢ ش /١٩٨٣ بدین صورت بوده است : موسّی ٩ر٤٧%، مانده ٨ر٨%، فولانی ٣ر٨%، لوبی ٩ر٦%، بوبو ٨ر٦%، سنوفو ٣ر٥%، گورونسی ١ر٥% و گورما ٨ر٤%. هر گروه قومی ، به زبان یا لهجة خود گفتگو می کند. در مرکز کشور زبان موسّیها، موره ، بیش از دیگر زبانها به کار می رود. زبانهای دیولایی و هوسایی معمول ترین زبانهای تجاری است . زبان رسمی کشور فرانسوی است ، اما کاربرد آن به نخبگان محدود شده است . هیچ یک از ادیان موجود در بورکینافاسو به عنوان دین رسمی کشور شناخته نمی شود. در ١٣٧٤ ش /١٩٩٥، ٥٠% مردم مسلمان (سنّی و عمدتاً پیرو فقه مالکی )، ٤٠% دارای عقاید سنتی جاندارپنداری و ١٠% مسیحی (بیشتر کاتولیک و اندکی نیز پروتستان ) بوده اند ( > اطلس جهانی اینکارتا < ، ذیل مادّه ؛ > اسلام و گروههای اسلامی < ، ص ٤١؛ > آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ؛ ص ٢١٦، ٢٢١؛ بریتانیکا ، ج ٢٩، ص ٨٤٣؛ > کتاب سال بریتانیکا ١٩٩٨ < ، ص ٥٦٦؛ برنامة توسعة سازمان ملل متحد ، ص ١٧٥).
اقتصاد بورکینافاسو به دامداری و کشاورزی متکی است و امکانات محدودی برای نوسازی ، صنعتی شدن یا توسعة تجارت خارجی دارد. بورکینافاسو از فقیرترین کشورهای جهان و غالباً دچار کسری بودجه است . فقط یک سوم از زمینهای کشور قابل کشت است ، و بیشتر این زمینها در درة رودها بویژه در جنوب و جنوب غربی کشور قرار دارد. مهمترین محصولات کشاورزی پنبه ، بادام زمینی و دانة درخت روغن قلم (از جمله مواد تهیة صابون ) است . پنبه ، مهمترین محصول صادراتی بیش از ٤٠% و چرم و پوست بیش از ١٠% درآمدهای صادراتی کشور را تشکیل می دهند. فعالیت صنعتی به واحدهای کوچک ، بیشتر در امتداد راه آهن بین بانفورا تا اوآگادوگو محدود شده است . عمدة این صنایع در بوبو ـ دیولاسو و در حد کمتری در اوآگادوگو قرار دارد. مهمترین مراکز صنعتی کشور، کارخانه های پنبه پاک کنی ، تصفیة شکر، تولید موتوسیکلت و دوچرخه ، و مهمترین منابع معدنی ، منگنز، طلا و روی است . واردات اصلی کشور، ماشین آلات و تجهیزات ترابری ، تولیدات شیمیایی ، فراورده های نفتی و مواد غذایی است . صادرات عمده نیز پنبه ، طلا، چرم ، پوست و دام است . فرانسه و ساحل عاج از شرکای عمدة تجاری بورکینافاسو به شمار می آیند. شبکة راه آهن بورکینافاسو با ٦٢٢ کیلومتر طول از مرز ساحل عاج آغاز و در کایا ختم می شود و کشور را به بندر آبیجان در ساحل عاج پیوند می دهد. دو فرودگاه بین المللی در اوآگادوگو و بوبو ـ دیولاسو وجود دارد ( > آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ؛
ص ٢١٣ـ٢١٥، ٢١٩؛
بریتانیکا ؛
> دایرة المعارف ورلد بوک < ، همانجاها).
بورکینافاسو از قرن سوم تا سیزدهم میلادی ، بخشی از حکومت غنا، نخستین و بزرگترین حکومت افریقای غربی ، بود. در نیمة قرن پنجم / یازدهم هنگامی که مرابطون مراکش به پایتخت غنا حمله کردند، موسّیها از نیجر و بوبوها از شمال وارد بورکینافاسوی کنونی شدند. موسّیها تا قرن هشتم /چهاردهم ، در شمال غنای امروزی پادشاهیهای مامپروسی و داگومبا را به وجود آوردند. در حدود قرن هشتم /چهاردهم مهاجمانی از شمال غنای کنونی به بورکینافاسوی امروزی حمله ور شدند و اقوام گورما پادشاهی فادااِنگورما را در شرق و موسّیها به رهبری اوئدرائوگو پادشاهی تِنکودوگو را بنیان نهادند. سپس پادشاهی یاتنگا ، به پایتختی اوآهیگویا، در شمال غربی ایجاد شد. در نیمة قرن نهم / پانزدهم ، اوآگادوگو پایتخت پادشاهی شد. این پادشاهیها بویژه یاتنگا و اوآگادوگو تا اوایل قرن بیستم وجود داشتند. دولت موسّی موفق شد که بیشتر حملات حکومتهای مالی و سنگای را از قرن هشتم تا دهم / چهاردهم تا شانزدهم دفع نماید ( بریتانیکا ، ج ٢٩، ص ٨٤٤؛
آمریکانا ؛
> دایرة المعارف ورلد بوک < ، همانجاها؛
موسوعة السیاسة ، ذیل «فولتاالعلیا، جمهوریّة »؛
امجدعلی ، ص ٥٧٣ـ٥٧٤). نبرد با سنگاییهای مسلمان در شمال و حملات فولانیهای مسینا ، پادشاهیهای موسّی بویژه یاتنگا را، که احتمالاً از قرن دهم /شانزدهم از اوآگادوگو مستقل شده بود، تضعیف کرد (هیسکت ، ص ١٨٢؛
امجدعلی ، ص ٥٧٤؛
بریتانیکا ، همانجا).
در ١٣٠٥/١٨٨٨ لوئی بینگر ، افسر ارتش فرانسه ، به اوآگادوگو سفر کرد و در ملاقاتی با مورو نابا (رهبر سنتی قوم موسّی )، کوشید تا وی را به پذیرش قیمومت فرانسویان ترغیب کند اما شکست خورد (امجدعلی ، همانجا). در ١٣١٣/١٨٩٥، فرانسویان به بهانة وساطت و رفع اختلافات داخلی بین طرفین درگیر، در یاتنگا مداخله کردند و آنجا را تحت الحمایة خود قرار دادند ( بریتانیکا ، همانجا؛
> دایرة المعارف اونیورسالیس < ، ذیل «ولتای علیا»). ارتش فرانسه در ١٣١٤/١٨٩٦، اوآگادوگو را تصرف کرد ودر سال بعد بتدریج سایر مناطق را نیز اشغال کرد. در ١٣١٦/١٨٩٨ با یک معاهدة انگلیسی ـ فرانسوی ، مرزهای متصرفات جدید فرانسه و سرزمینهای شمالی ساحل طلا (غنای کنونی ) تثبیت شد. کشور از ١٣١٦/١٨٩٨ تا ١٣٣٧/١٩١٩ جزئی از مستعمرة سودان فرانسه بود. در ١٣٣٧/١٩١٩، فرانسه مستعمرة ولتای علیا (بورکینافاسوی کنونی ) را بنیان گذاشت . در ١٣١١ ش /١٩٣٢، ولتای علیا میان مستعمره های ساحل عاج ، نیجر و سودان فرانسه تقسیم شد. در ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧، فرانسه دوباره ولتای علیا را با مرزهای پیش از ١٣١١ ش / ١٩٣٢ به عنوان یک سرزمین ماورای بحار اتحادیة فرانسوی ، با یک مجلس داخلی تأسیس کرد ( بریتانیکا ؛
> دایرة المعارف ورلد بوک < ، همانجاها). مجلس ولتای علیا در ١٣٣٦ ش /١٩٥٧ حق انتخاب شورای اجرایی حکومتی را به دست آورد. در اردیبهشت ١٣٣٦/مه ١٩٥٧، اولین حکومت خودمختار به ریاست دانیل اُعزّین کولیبالی شروع به کار کرد. وی سال بعد درگذشت و موریس یامئوگو جانشین وی شد. در آذر ١٣٣٧/ دسامبر ١٩٥٨، ولتای علیا جمهوری خودمختاری در میان جامعة فرانسوی شد ( آمریکانا ؛
امجدعلی ، همانجاها). در ١٤ مرداد ١٣٤٩/٥ اوت ١٩٦٠ مجلس ملّی استقلال ولتای علیا را اعلام کرد و موریس یامئوگو به ریاست جمهوری رسید. وی با ممنوع ساختن احزاب مخالف ، نظامی تک حزبی ایجاد کرد. وخامت شرایط اقتصادی بمرور حمایت مردمی از حکومت را کاهش داد. در دی ١٣٤٤/ ژانویة ١٩٦٦، ارتش به رهبری ابوبکر سانگوله لامیزانا با کودتا یامئوگو را برکنار کرد و خود قدرت را به دست گرفت . در ١٣٤٩ ش / ١٩٧٠، قانون اساسی جدید به تصویب رسید که براساس آن یک حکومت غیرنظامی برقرار می شد. با این حال لامیزانا در مقام ریاست جمهوری باقی ماند. در این دوره ، احزاب متعددی شروع به فعالیت کردند. به سبب مشکلات اقتصادی و اختلاف میان نخست وزیر و رئیس مجلس ملّی ، لامیزانا در ١٣٥٣ ش / ١٩٧٤ دوباره حکومت نظامی برقرار کرد ( > دایرة المعارف ورلد بوک < ؛
آمریکانا ، همانجاها؛
> آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ، ص ٢٠٩؛
امجدعلی ، ص ٥٧٥). در همین سال ، اختلاف دراز مدت با مالی بر سر حاکمیت منطقة مرزی نوار آگاچر که از حیث منابع آب و مواد معدنی غنی بود، بالاگرفت . میانجیگری سازمان وحدت افریقا برای حل مسئله به شکست انجامید و این امر برای بیش از یک دهه موجب تیرگی روابط دو کشور بود. در ١٣٥٦ ش /١٩٧٧، قانون اساسی جدیدی در یک همه پرسی به تصویب رسید. براساس این قانون ، سال بعد انتخابات ریاست جمهوری و مجلس برگزار شد. لامیزانا بار دیگر به ریاست جمهوری برگزیده شد. در این حکومت ، که عمدتاً غیرنظامی بود، فعالیت همة احزاب سیاسی جز سه حزب ممنوع شد ( > آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ؛
امجدعلی ، همانجاها). به دنبال دوره ای از مشکلات اقتصادی و اعتصاب عمومی ، لامیزانا در آذر ١٣٥٩/نوامبر ١٩٨٠، در یک کودتای بدون خونریزی به رهبری سرهنگ زربو سرنگون شد. در آذر ١٣٦١/ نوامبر ١٩٨٢، در کودتای دیگری ، سرگرد ژان باپتیست اوئدرائوگو قدرت را به دست گرفت . در مرداد/ اوت سال بعد، توماس سانکارا با کودتای نظامی اوئدرائوگو را برکنار کرد و خود به قدرت رسید. حکومت انقلابی و مارکسیستی سانکارا به اصلاح سراسری نظامهای آموزشی ، قضایی و اقتصادی اقدام کرد. در ١٣٦٤ ش /١٩٨٥، اختلاف مرزی با مالی به درگیریهای نظامی شش روزه ای منجر شد. سال بعد، قرارداد مصالحه ای بین دوکشور به امضا رسید و منطقة مورد نزاع به طور مساوی بین آنها تقسیم شد ( آمریکانا ، همانجا؛
> آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ، ص ٢٠٩ـ٢١٠). در ١٣٦٦ ش /١٩٨٧، پس از کشته شدن سانکارا به دست نیروهای وفادار به کمپائوره ، وی به قدرت رسید و سیاست آزادسازی اقتصادی را پی گرفت . در ١٣٧٠ ش /١٩٩١، قانون اساسی جدید تصویب شد. براساس این قانون ، ریاست قوة مجریّه با رئیس جمهور است و نخست وزیر با پیشنهاد رئیس جمهور منصوب می شود و نمایندگان مجلس چند حزبی با رأی همگانی برای یک دورة پنج ساله انتخاب می شوند ( > آفریقای جنوب صحرا ١٩٩٨ < ، ص ٢١٠ـ٢١١، ٢٢٠).
گسترش اسلام در بورکینافاسو . تماس موسّیهای شمالی (در اوآگادوگو و یاتنگا) با اسلام بیشتر به صورت جنگ از قرن هشتم /چهاردهم آغاز شد. در ٧٣٣/١٣٣٣، موسّیها از پادشاهی یاتنگا، شهر تمبوکتو در قلمرو مالی را تصرف کردند و تا ٨٣٧/١٤٣٤ که طوارق آنها را بیرون راندند برآنجا حکومت می کردند (امجدعلی ، ص ٥٧٤؛
> شهرهای جهان < ، ج ١، ص ٧٦). موسّیهای شمالی ، با ضعف حکومت مسلمان مالی ، در ٨٧٥/١٤٧٠ به مَسینا و در ٨٨٥/١٤٨٠ به وَلاته هجوم بردند، اما سونّی (سُنّی ) علی ، حکمران سنگای ، سه سال بعد آنان را به قلمرو خودشان پس راند. در ٩٠٢ـ٩٠٣/ ١٤٩٧ـ ١٤٩٨ اسکیا محمد، حاکم سنگای ، برای جذب آنان به اسلام تلاش کرد ولی موفقیتی به دست نیاورد، چرا که در نظر موسّیهای شمالی پذیرش اسلام به منزلة پذیرش سلطة سنگای بود. از طرف دیگر، لازمة پذیرش اسلام رها شدن از سیطرة نفوذ و قدرتِ رؤسا بود و در جامعه ای که ضوابط سلسله مراتب در آن بشدت رعایت می شد و افراد وابستگی زیادی به سنتهای خانوادگی و سیاسی خود داشتند، پذیرش اسلام در حکم انقلاب بود. از همین رو، قلمرو موسّی مدت زیادی در برابر قبول اسلام مقاومت نشان داد. با اینهمه ، موسّیها در مقابل ورود مسالمت آمیز مسلمانان ، مانند ورود فولانیهای مسلمان اهل مسینا به منطقة یاتنگا در قرن نهم /پانزدهم و همچنین ورود بازرگانان مسلمان دیولا به جامعة خود، کمتر تعصّب می ورزیدند (هیسکت ، ص ١٨٢ـ١٨٣، ٢٢٠؛
کوک ، ص ٢٤٨، ٢٥٢ـ٢٥٣). این مسلمانان دیولایی ، که به نام محلی یارسه شهرت داشتند، در اوایل قرن دهم / شانزدهم در اوآگادوگو حضور داشتند. آنها ابتدا در شمال در مناطقی چون کایا و سپس در جنوب در شهرهایی مانند بوبو ـ دیولاسو و در روستاهای موسّی در مسیرهای کاروانرو مستقر شدند. یارسه ها رابط بین اسلام اقوام ماندینگ (مانده ) و اسلام اقوام ولتایی شدند. آنان بویژه در قرن دوازدهم / هجدهم ، بر دربار اوآگادوگو بیشتر اثر گذاشتند. در ابتدای این قرن موروناباها، به تقلید از دربار حکومتهای متحد جنوبی ، داگومبا و مامپروسی (به پایتختی گامباگا)، نسبت به اسلام انعطاف بیشتری نشان دادند. موروناباکوم اول (در اوایل قرن دوازدهم / هجدهم ) همکیشان مادرش را که یارسه بود، به شهرهای اوآگادوگو، داکی و کومبیسیری جذب کرد (هیسکت ، ص ١٨٢؛
کوک ، ص ٢٥٣؛
لاپیدوس ، ص ٥٠٢). ولی در واقع ، در عصر مورونابا دولوگو (١٢١١ـ١٢٤٠/ ١٧٩٦ـ ١٨٢٥) بود که با گرویدن وی به اسلام این دین رواج پیدا کرد. او در رقابت با دربار گامباگا، در کنار وزرای خود شخصی را به نام امام منصوب کرد که اهل تمبوکتو بود. وی اجازة احداث نخستین مسجد را در اوآگادوگو صادر کرد که امروزه از میان رفته است . تاپایان قرن سیزدهم / نوزدهم ، تنها مورونابایی که در اوآگادوگو اسلام را پذیرفت ناباکوتو (متوفی ١٢٨٨/١٨٧١) بود که در این راه جانشینی نداشت . بیشتر موسّیهایی که در آغاز به اسلام گرویدند از اعضای خانوادة رؤسا بودند و تودة روستایی تا مدتها همچنان بر مذهب نیاکان خود وفادار باقی ماندند. تأثیر اسلام را در میان این جوامع می توان در اجرای جشن کَبه که همزمان با عید فطر است مشاهده کرد (کوک ، ص ٢٥٣ـ٢٥٤؛
> دایرة المعارف اونیورسالیس < ، همانجا).
در حدود ١٢٦٦/١٨٥٠، حاج محمود کارانتو حکومت اسلامی کوچکی از اقوام مانده در اطراف بورومو و واهابو/ اوآهابو برقرار کرد (هیسکت ، ص ٢٤٤؛
کوک ، ص ٢٥٤ـ٢٥٥؛
براومن ، ص ٤٧). در قرن چهاردهم /اواخر قرن نوزدهم ، بخش بزرگی از افریقای غربی از جمله جنوب غربی بورکینافاسو شاهد جهاد المامی (امام ) ساموری توره بود. وی در ١٣١٥/١٨٩٧، کُنگ (درشمال ساحل عاج ) را فتح کرد اما نتوانست بوبو ـ دیولاسو را بگیرد. در ١٣١٦/١٨٩٨ فرانسویان پس از تصرف سیکاسّو وی را به گابون تبعید کردند ( موسوعة السیاسة ، همانجا؛
هیسکت ، ص ٣٤٦ـ ٣٤٨؛
لاپیدوس ، ص ٥٢١). همچنین از حدود ١٢٨٧/١٨٧٠، نخستین مسلمانان قوم گورونسی که همجوار موسّیها بودند، بویژه در لئو و چند مرکز دیگر ظاهر شدند (کوک ، ص ٢٥٤). تا اوایل قرن چهاردهم / پایان قرن نوزدهم ، حدود سی هزار مسلمان در بورکینافاسو وجود داشت (لاپیدوس ، ص ٨٢٩). در ١٣٠٥ش / ١٩٢٦ جمعیت مسلمانان به ١٧% و در ١٣٤٠ ش / ١٩٦١ به حدود ٢٠% رسید (کوک ، ص ٢٥٠ـ٢٥١). در نیمة دوم قرن بیستم ، رقابت بین اسلام و مسیحیت شدت بیشتری گرفت . از موفقیتهای اسلام در این دوره می توان به اسلام آوردن ناباکوگری ، رهبرقوم موسّی ، اشاره کرد. یکی از علل رواج اسلام در میان موسّیها همکاری مبلّغان مسیحی با استعمار فرانسه بود. مهاجرت موسّیها به غنا و ساحل عاج برای کار در مزارع تأثیر زیادی در مسلمان شدن آنها داشت (فینّه گان ، ص ٥٤٩ـ٥٥٠؛
کوک ، ص ٢٥٠). جمعیت مسلمانان در ١٣٦٢ ش / ١٩٨٣، به ٤٤% و در ١٣٧٤ ش / ١٩٩٥ به ٥٠% کل جمعیت بالغ شد ( > مردمان مسلمان < ، ج ٢، ص ٩٠٩؛
> اطلس جهانی اینکارتا < ، همانجا). از نظر پراکندگی جمعیتی ، مسلمانان در شمال زیاد ولی در جنوب به صورت اقلّیتهای کم اهمیت دیده می شوند. در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥ سازمانی فرهنگی اسلامی در بوبو ـ دیولاسو و در ١٣٣٧ ش /١٩٥٨ در اوآگادوگو آغاز به کار کرد. در ١٣٤١ ش / ١٩٦٢، فعالیت جمعیت مسلمان ولتای علیا که مرکز آن در اوآگادوگو بود آغاز شد. در ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ «کمیتة فرهنگی جوانان مسلمان ولتای علیا» با هدف ترویج اسلام و مبارزه با جهل ، از طریق توسعة مدارس و کتابخانه ها، تأسیس شد (کوک ، ص ٢٥١، ٢٦٠).
به تازگی شواهدی از تجدید حیات اسلامی در بورکینافاسو دیده می شود. برخلاف تأثیر اندک این تجدید حیات در صحنة سیاسی ، در حوزة اجتماعی تأثیر آن قابل ملاحظه بوده است . برای مثال ، چند سازمان ملّی اسلامی غیرسیاسی ، مانند انجمن دانشجویان مسلمان بورکینا در بوبو ـ دیولاسو، تأسیس شده است که در برگزاری مراسم اسلامی اهتمام دارند. تعداد فزایندة مدارس قرآنی به ظهور نخبگانی منجر شده است که دیدگاههای بسیار متفاوتی با نخبگان آموزش دیده در مؤسسات آموزشی کاتولیکی دارند. گسترش عربی گرایی موجب ظهور جنبشهایی شبیه جنبش وهابی شده است ( > اسلام و گروههای اسلامی < ، همانجا). بورکینافاسو در دورة حکومت لامیزانا برای نخستین بار در بهمن ١٣٥٣/ فوریة ١٩٧٤ در اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی در لاهور شرکت کرد (کوک ، ص ٢٦٢).
طریقة قادریه قدیمترین طریقه در این منطقه است . با وجود این طریقة تجانیة حاج عمر فوتی بیشترین پیرو را در کشور بویژه میان دیولاها و یارسه ها دارد. شاخة سیدیه از طریقة قادریه پیروان زیادی بویژه میان طوارق و سنگاییها دارد. طریقة حَمالیّه نیز دارای پیروانی است (کوک ، ص ٢٥٨ـ٢٥٩).
منابع :
(١) ژوزف کوک ، مسلمانان افریقا ، ترجمة اسدالله علوی ، مشهد ١٣٧٣ش ؛
(٢) موسوعة السیاسة ، چاپ عبدالوهاب کیالی ، بیروت ١٩٧٩ـ١٩٩٤؛
(٣) مروین هیسکت ، گسترش اسلام در غرب آفریقا ، ترجمة احمد نمایی و محمد تقی اکبری ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٤) Africa south of the Sahara ١٩٩٨ , ٢٧th. ed., London ١٩٩٨;
(٥) S. Amjad Ali, The Muslim world today , Islamabad ١٩٨٥;
(٦) Renإ A. Bravmann, Islam and tribal art in West Africa , Cambridge ١٩٨٠;
(٧) Cities of the world , ٣rd. ed., vol. I: Africa , ed. by Margaret Walsh Young and Susan L. Stetler, Detroit ١٩٨٧;
(٨) Encarta world atlas , U.S.A: Microsoft, ١٩٩٨ (computer disk), s.v. "Burkina Faso";
(٩) Encyclopaedia Universalis , Paris ١٩٨٤-١٩٨٥, s. v. "Haute - Volta";
(١٠) Encyclopedia Americana , Danbury ١٩٨٤, s.v. "Upper Volta" (by D. M. McFarland);
(١١) Gregory A. Finnegan, "Mossi", in Muslim peoples: a world ethnographic survey , ed. Richard V. Weekes, vol. ٢, Westport, Conn. ١٩٨٤;
(١٢) Islam and Islamic groups: a world-wide reference guide , ed. FarzanaShaikh, London ١٩٩٢;
(١٣) Ira M. Lapidus, A history of Islamic societies , Cambridge ١٩٩١;
(١٤) Muslim peoples: a world ethnographic survey, ed. Richard V. Weekes, Westport, Conn. ١٩٨٤;
(١٥) The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Macropaedia ;
(١٦) ١٩٩٨ Britannica book of the year ,Chicago ١٩٩٨;
١٧- United Nations Development Programme, Human development report ١٩٩٨ , New York ١٩٩٨;
(١٨) The World book encyclopedia , London ١٩٩٥, s.v. "Burkina Faso".
/ مهدی کریمی /