دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٢٠٠
حسینآباد بزرگ ، ویرانههاى شهرى قدیمى در بخش مالادا در بنگال غربى در شمالشرقى هند. این شهر در دوره حسینشاهیان* در بنگال* شكوفا بوده است. آنان در این شهر به نام خود سكه زدند و نام حسینآباد، به عنوان دارالضرب، بر روى سكهها آمده است. این شهر پایتخت بنگال بوده و احتمالاً نام حسینآباد برگرفته از نام علاءالدین حسینشاه است. حسینشاه پس از پیروزى بر مظفر شاه حبشى در ٨٩٩ (لین ـ پول و همكاران، قسم ٢، ص ٦٥٥؛ قس سلیم زیدپورى، ص ١٢٨، كه این امر را در ٩٠٣ آورده است)، در همین شهر به قدرت رسید و خود را شاه بنگال خواند و به نام خود سكه زد (رجوع کنید به سلیم زیدپورى، ص١٣١؛ ترجمه انگلیسى، ص ١٢٨ـ ١٢٩، پانویس ٢؛ گورون و گونكا، ص ٢٣٢ـ٢٣٣). مكان دقیق این شهر مشخص نیست. شاید همان شهر گور، واقع در بخش مالاداى هند، باشد (>رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج ١٢، ص ١٨٦، ج ١٧، ص ٧٤). فرض دیگر، آن است كه حسینآباد شهرى در حومه گور بوده است (رجوع کنید به بداؤنى، ج ١، ص ١٦٨)، اما بزرگترین و مشهورترین بناهاى به جامانده از دوران حسینشاه و جانشینان او، در ویرانههاى شهرگور لكهنوتى* دیده میشود، از جمله بناى فیروز منار، مسجد قدم رسول صلیاللّهعلیهوآلهو سلم، مسجد بزرگ طلایى، مسجد كوچك طلایى (سلیم زیدپورى، همانجا؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج ١٢، ص ١٨٦ـ ١٩٠). بَداؤنى (ج ١، ص ٢٤٠) نیز به مقابله شیرشاه سورى (حك : ٩٤٧ـ٩٥٢) با همایون، دومین پادشاه از سلسله بابریان* هند، در شهر گور اشاره كرده و افزوده است كه همایون آن را در ٩٤٣، در مدت اقامت خود در این شهر، جنّتآباد نامید (قس >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج ١٢، ص ١٨٦، كه نوشته است در سال ٩٤٥ همایون آن را جنّتآباد نامید).
به نوشته سلیم زیدپورى (ص ١٣٠)، به محض آنكه حسینشاه به سلطنت رسید، نظامیان از او پاداش خواستند و او به آنها گفت آنچه بر روى شهر (گور) است از آن شما و آنچه در زیر شهر است از آن من؛ و همین امر موجب تاراج شهر گور لكهنوتى به دست نظامیان و انتقال پایتخت به اكدالا گردید. قلعه اكدالا در زمان فیروزشاه محكمترین قلعه بنگاله بود كه در مجاورت گور لكهنوتى قرارداشت (بداؤنى، ج ١، ص ١٦٨ـ ١٦٩؛ سلیم زیدپورى، ص ١٣٣). سِرهندى (ص ١٢٤، ١٢٨) نیز به همین مطالب اشاره كرده است. بنابراین، حسینشاه اكدالا را پایتخت خود كرد و آن را گسترش داد و حسینآباد نامید، چنانكه بعد از آن دیگر نامى از اكدالا در متون دیده نمیشود. این شهر در ٩٨٣ در زمان اكبرشاه، بر اثر شیوع طاعون، خالى از سكنه شد و دیگر آباد نگردید. آن را جنّتآباد، حسینآباد، فاتحآباد و نصرتآباد نیز نامیدهاند (>فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج ١٢، ص ١٨٦ـ١٨٧).
منابع :
(١) عبدالقادربن ملوكشاه بداؤنى، منتخبالتواریخ، تصحیح احمدعلى صاحب، چاپ توفیق ه . سبحانى، تهران ١٣٧٩ـ١٣٨٠ش؛
(٢) یحییبن احمد سرهندى، تاریخ مباركشاهى، چاپ محمد هدایت حسین، كلكته ١٩٣١؛
(٣) غلامحسین سلیمزیدپورى، ریاضالسلاطین : تاریخ بنگاله، چاپ مولوى عبدالحق عابد، كلكته ١٨٩٠؛
(٤) استنلى لین ـ پول و همكاران، الدّول الاسلامیة، نقله من التركیة الى العربیة محمد صبحى فرزات، قسم ٢، دمشق ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٥) Stan Goron and J. P. Goenka, The coins of The Indian sultanates: covering the area of present-day India, Pakistan and Bangladesh, New Delhi ٢٠٠١;
(٦) The Imperial gazetteer of India, vol. ١٢, Oxford: Clarendon Press, ١٩٠٨, repr. NewDelhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, [n.d.(, vol. ١٧, New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, )n.d.];
(٧) Ghulam Hussain Salim Zaidpuri, Riyazu- s-Salatin: a history of Bengal, tr. Abdus Salam, Delhi ١٩٧٥.
/ محمدامین زوارى /