دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٧٨٢
بَلیّه (عربی ، جمع : بلایا)، نامی که پیش از اسلام به ماده شتری (و بندرت مادیانی ) اطلاق می شده که به آیین جاهلی آن را بر گور صاحبش پایبند می زده ، سرش را به عقب برگردانده با غاشیه می پوشانده (رجوع کنید به جاحظ ، فهرست ) و رها می کرده اند تا از بی غذایی بمیرد. گاه جسد حیوان قربانی را می سوزانده و گاه پوست آن را با ثُمام ( گیاهی خاردار، در فارسی یَز ) می انباشته اند (ابن ابی الحدید، ج ٤، ص ٤٣٦). در منابع اسلامی این رسم را دلیل بر اعتقاد اعراب دوران جاهلیت به حشر و رستاخیز گرفته اند ( (شهرستانی ، ج ٢، ٢٥٣) ) ، زیرا به گمان آنان ، حیوانی که بدین سان قربانی می شد باید در روز قیامت چون مرکبی در خدمت صاحبش باشد، در حالی که محشوران محروم از بلیّه ، که در مرتبة پایینتر بودند، باید پیاده بروند ( (جوهری ، ذیل «بلا»؛
ابن منظور، ذیل «بلا»؛
آلوسی ، ج ٢، ص ٣٠٧ـ٣٠٩) ) . با این حال ، به موجب سنتی دیگر، همین اصطلاح به ماده گاو یا ناقه یا میشی اطلاق می شده که آن را بر گور صاحبش پی کرده و رها می کرده اند تا از گرسنگی بمیرد؛
ظاهراً به همین ترتیب ، مظهر ابتدایی اعتقاد به حشر به صورت قربانی در مراسم مرگ در آمده و این رسم نیز جای خود را به طعام (ولیمه )ای داده است که در آیین سوگواری می دهند.
منابع :
(١) ( محمود شکری آلوسی ، بلوغ الارب فی معرفة احوال العرب ، چاپ محمد بهجة اثری ، بیروت ، تاریخ مقدمه ١٣١٤ ) ؛
(٢) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه ؛
(٣) ( ابن منظور، لسان العرب ، قم ١٣٦٣ ش ) ؛
(٤) عمروبن بحر جاحظ ، کتاب التربیع و التدویر ، چاپ شارل پلا، دمشق ١٩٥٥؛
] اسماعیل بن حمّاد جوهری ، الصحّاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ،
(٥) چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٦) محمدبن عبدالکریم شهرستانی ، کتاب الملل و النحل ، چاپ محمدبن فتح الله بدران ، قاهره ، تاریخ مقدمه ١٣٧٥/١٩٥٦، چاپ افست قم ١٣٦٧ ش [ ؛
(٧) J. Chelhod, Le sacrifice chez les Arabes , Paris ١٩٥٥, ١١٧;
(٨) G. W. Freytag, Einleitung in das Studium der arab, Sprach , ٣٦٨;
(٩) G. Jacob, Altarabisches Beduinenleben , ١٤١;
(١٠) H. Lammens, L'arabie occidentale avant l'hإgire , Beirut ١٩٢٨, ١٧٦;
(١١) idem, Moawia , ٣٤١;
(١٢) [Julius Wellhausen, Reste Arabischen Heidentums , Berlin ١٩٦١, ١٨١].
/ ژ. هل و ش . پلا ( د. اسلام ) /