چشمه‌ساران ، بخشى در شهرستان آزادشهر در استان گلستان. از شمال به بخشهاى مركزى شهرستان مینودشت و آزادشهر، از مشرق و جنوب‌شرقى به بخش میامى شهرستان شاهرود، از جنوب به بخش بسطام شهرستان شاهرود و از مغرب به بخش مركزى شهرستان رامیان محدود می‌شود.

این بخش، به مركزیت شهر نوده خاندوز، مشتمل است بر دو دهستان به نامهاى خرمارود جنوبى و چشمه‌ساران (ایران. وزارت كشور، ١٣٨٤ش، ذیل «استان گلستان»). بخش چشمه‌ساران داراى موقعیت دشتى و كوهستانى است. كوههاى النگ با ارتفاع ٨٩٨،٢ متر و چكل‌یرى با ارتفاع ٠٢٦،٢ متر در دهستان چشمه‌ساران واقع‌اند (فرهنگ جغرافیایى كوههاى كشور، ج ٤، ص ٢٩٠، ٢٩٣ـ٢٩٤، ٢٩٩).

رود تیل‌آباد یا خرمارود، به طول پنج كیلومتر، از كوههاى كماچال و تیل‌آباد سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیارى توابع چشمه‌ساران، از آزادشهر می‌گذرد و به رود گرگان می‌پیوندد. رود خاندوز، به طول چهار كیلومتر، از شاخه‌هاى رود رامیان، نیز پس از آبیارى روستاهاى قاضی‌آباد و خاندوز، از آزادشهر می‌گذرد و به رامیان می‌پیوندد (افشین، ج ٢، ص ٢٣٥، ٢٤٠).

اهالى بخش چشمه‌ساران بیشتر به كشاورزى و دامدارى و كارگرى اشتغال دارند (فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور، ج ١٧، ص ٣، ٣٢، ١٢٤، و جاهاى دیگر). جاده اصلى آزادشهر ـ شاهرود، به طول ١٣٠ كیلومتر، از این بخش می‌گذرد. گردنه خوش ییلاق در ارتفاع ٠٥٠،٢ مترى در این مسیر قرار دارد (جعفرى، ج ٣، ص ٤٨٩). معدن زغال‌سنگ قشلاق معصوم‌آباد، اسلام‌آباد و النگ از بزرگ‌ترین و پر ارزش‌ترین معادن كشور است كه شركت ذوب آهن اصفهان آن را استخراج می‌كند (فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور، ج ١٧، ص ٥٦، ج ٢٩، ص ٨، ١٦٥). در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعیت این بخش حدود ٦٤٦،٣٠ تن بوده است (مركز آمار ایران، ص ٢). دهستان چشمه‌ساران در ٢٣ خرداد ١٣٨٠ به بخش تبدیل شد (ایران. وزارت كشور، ١٣٨٢ش، ذیل «استان گلستان»). مردم این بخش شیعه دوازده امامی‌اند و به فارسى و تركى تكلم می‌كنند (رزم‌آرا، ج ٣، ص ١٠٥، ١١٢، ٢٠٣، ٣٠١، ٣٠٧، و جاهاى دیگر).

تنها شهر بخش چشمه‌ساران، نوده خاندوز است كه در شمال بخش و در هفت كیلومترى جنوب شرقى آزادشهر در ارتفاع ٢٥٠ مترى از سطح دریا واقع است (فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور، ج ١٧، ص ١٢٤؛ پاپلى یزدى، ص ٥٦٧).

پیشینه. دژ جناسْك، واقع در بخش چشمه‌ساران، زمانى محبس قابوس وشمگیر و سپس پناهگاه وى بود (مهجورى، ص ١٨٧ـ١٨٨).

نام برخى از آبادیهاى بخش چشمه‌ساران، نظیر نوده، خوش ییلاق و كاشی‌دار، در مرآةالبلدان اعتمادالسلطنه (ج ٢، ص ١٢١٦) آمده است.

ملگونوف روستاهاى بخش چشمه‌ساران را جزء بلوكهاى كتول، فندرسك و كوهسار آورده و نوشته است كه در بیشتر روستاهاى سه بلوك مذكور، طایفه گودار ساكن‌اند كه حالت صحرانشینان و بیابان‌گردان را دارند و به هر سو بین استرآباد و مازندران كوچ می‌كنند. كار آنها كارگرى و دشتبانى است و به تیراندازى و شكار معروف‌اند (ص ١٥٢ـ١٥٣).

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه؛
(٢) یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران ١٣٧٣ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٤) همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات كشورى (تا پایان آبان ١٣٨٤)، تهران ١٣٨٤ش؛
(٥) محمدحسین پاپلى یزدى، فرهنگ آبادیها و مكانهاى مذهبى كشور، مشهد ١٣٦٧ش؛
(٦) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) رزم‌آرا؛
(٨) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :١٧ كَزن كولى (گنبد كاوس)، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٠ش، ج :٢٩ شاهرود (گرگان)، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، ١٣٦٧ش؛
(٩) فرهنگ جغرافیایى كوههاى كشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٩ش؛
(١٠) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان مازندران، شهرستان گنبد كاووس، تهران ١٣٧٦ش؛
(١١) گریگورى والریانوویچ ملگونوف، كرانه‌هاى جنوبى دریاى خزر، یا، استانهاى شمالى ایران، ترجمه امیر هوشنگ امینى، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٢) اسماعیل مهجورى، تاریخ مازندران، ج ١، تهران ١٣٨١ش.

/ علی‌اكبر نجفی‌كانى /