جِهْلُم ، رودی‌ دائم‌ در كشمیر و پاكستان‌ و شهری‌ در شهرستان‌ راولپندی‌.

١) رود جهلم‌. این‌ رود به‌ طول‌ حدود هشتصد كیلومتر و مسیر عمومی شمالی‌ ـ جنوبی‌، یكی‌ از رودهای‌ ایالت‌ جامو و كشمیر در شمال‌ هند و ایالت‌ پنجاب‌ *در پاكستان‌ و شاخابه‌های‌ رود سند *(ایندوس‌) است‌ كه‌ از دامنه‌های‌ جنوبی‌ كوههای‌ قراقروم‌ و كوههای‌ پیرپنجال‌ از رشته‌ كوه‌ هندوكش‌ سرچشمه‌ می‌گیرد. بیش‌ از یك‌ میلیون‌ مسلمان‌ در دره‌ای‌ به‌ طول‌ حدود ١٢٨ كیلومتر زندگی‌ می‌كنند كه‌ رود جهلم‌ از میان‌ آن‌ می‌گذرد. رود جهلم‌ پس‌ از عبور از وسط‌ شهر سرینگر*، وارد دریاچه‌ وولار می‌شود، از این‌ دریاچه‌ به‌ شهر بارمولا می‌رود و پس‌ از گذشتن‌ از آن‌، وارد كشمیر آزاد می‌شود ( د. اردو، ذیل‌ مادّه‌؛ قاسم‌ محمود، ذیل‌ «جهلم‌ دریا»؛ صافی‌، ص‌ ١١٠؛ نیز رجوع کنید به جامو و كشمیر*؛ كشمیر*) و در ادامه‌، در نزدیكی‌ شهر مظفرآباد، رودهای‌ كشن‌ گنگه‌ و كنهار از شمال‌ به‌ آن‌ می‌پیوندند. محل‌ پیوستن‌ رود نیلم‌ به‌ جهلم‌ وسط‌ شهر مظفرآباد، و محل‌ پیوستن‌ رود كاغان‌ به‌ جهلم‌ بیرون‌ این‌ شهر است‌ (حاج‌ سید جوادی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٨، ٦٧). جهلم‌ در ادامه‌ مسیر به‌ سوی‌ جنوب‌، در جنوب‌ شرقی‌ راولپندی‌، از ساحل‌ چپ‌ خود رود پونچ‌ را دریافت‌ می‌كند و پس‌ از گذشتن‌ از مشرق‌ شهر جهلم‌، پهنای‌ آن‌ به‌ حدود ٤٥٧ متر و عمق‌ آن‌ به‌ حدود چهار متر می‌رسد (بالفور، ذیل‌ مادّه‌). این‌ رود سرانجام‌، پس‌ از عبور از ایالت‌ پنجاب‌، در نزدیكی‌ شهرهای‌ اتهارن‌ هزاری‌ و جنگ‌ صدر و لنگرگاهی‌ به‌ نام‌ تیمون‌ گات‌، به‌ رود چناب‌ (یكی‌ از شاخابه‌های‌ رود سند) می‌پیوندد(رجوع کنید به همانجا؛ نیز رجوع کنید به < نقشه‌ گلگت‌ >). چندین‌ شاخه‌ و آبراهه‌ از این‌ رود منشعب‌ می‌شود (قاسم‌ محمود، همانجا).

سد منگلا از طرحهای‌ بزرگ‌ برق‌ آبی‌ (هیدروالكتریك‌) پاكستان‌ است‌ كه‌ در كشمیر آزاد بر روی‌ جهلم‌ احداث‌ گردیده‌ است‌. این‌ سد، به‌ عنوان‌ دومین‌ سد پاكستان‌، توانایی‌ تولید هشتصد مگا وات‌ برق‌ دارد. ذخیره‌ آب‌ آن‌ سه‌ میلیون‌ جریب‌ زمین‌ را آبیاری‌ می‌كند (قاسم‌ محمود، همانجا؛ صافی‌، ص‌ ٢٣ـ٢٤؛ حاج‌ سیدجوادی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٥٨).

واژه‌ جهلم‌، به‌ معنای‌ آب‌ یخ‌ ( د. اردو ، همانجا)، به‌ صورت‌ جیلم‌ (رجوع کنید به ابوریحان‌ بیرونی‌، ص‌ ٢١٦؛ حمداللّه‌ مستوفی‌، ص‌ ٢١٩)، جلوم‌ (لاخ، ص‌ ٣٢)، چیلم‌ (عزتی‌، ص‌ ١٣٠) و جهلوم‌ (برونر ، ج‌ ٣، بخش‌ ٢، ص‌ ٧٧٦؛ دولافوس‌ ، ص‌ ٤٢) نیز ضبط‌ شده‌ است‌.

شیروانی‌ (ص‌ ٢٠٦) نام‌ رود را برگرفته‌ از نام‌ قصبه‌ جیلم‌ (شهر جهلم‌ امروزی‌) دانسته‌ است‌ (قس‌ حاج‌ سیدجوادی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٤٣، كه‌ نوشته‌ نام‌ شهر جهلم‌ برگرفته‌ از نام‌ رودی‌ به‌ همین‌ نام‌ است‌). نام‌ باستانی‌ رود، وندست‌ بود كه‌ یونانیها آن‌ را هیداسپ‌/هیودسپس‌ / هوداسپس‌ و بعداً وهات‌ نامیدند ( د. اردو؛ قاسم‌ محمود، همانجاها؛ سایكس‌، ص‌ ١٦٩؛ برونر، ج‌ ٣، بخش‌ ٢، ص‌ ٧٧٥ـ٧٧٦). در هندی‌، بهوت، وهوت‌، وی‌تاست‌ و بیتوست‌ نامیده‌ می‌شود (بالفور، همانجا). ابوریحان‌ بیرونی‌ (ص‌ ٢١٥ـ٢١٦) جهلم‌ را «بِیتّ» (آب‌ بیت‌) معروف‌ به‌ جیلم‌، و حمداللّه‌ مستوفی‌ (همانجا) جیلم‌ را نام‌ دیگر آب‌ مهران‌، از شاخه‌های‌ سند (آب‌ سند)، ذكر كرده‌ است‌. به‌نوشته‌ مستوفی‌، طول‌ آن‌ ١٨٠ فرسنگ‌ و مقدار آب‌ آن‌ چند برابر دجله‌ است‌. وی‌ همچنین‌ آن‌ را از نظر استفاده‌ كشاورزی‌ همچون‌ نیل‌ معرفی‌ كرده‌ است‌.

اسكندر در ٣٢٦ ق‌ م‌، با هشت‌ هزار نفر از سپاهیان‌ خود با كشتی‌ از رود جهلم‌ گذشت‌. در ملتقای‌ رود جهلم‌ و چناب‌، امواج‌ رود دو فروند از كشتیهای‌ او را واژگون‌ كردند (سایكس‌، همانجا؛ چراغ‌، ص‌ ٨١ ـ٨٢).

كشاورزی‌ ایالت‌ سند وابسته‌ به‌ سه‌ رود عمده‌ جاری‌ در آن‌، از جمله‌ جهلم‌، است‌ و چون‌ سرچشمه‌ جهلم‌ در كشمیر است‌ ایالت‌ جامو و كشمیر اهمیت‌ ژئوپلتیك‌ دارند و شاید وجود سرچشمه‌ رودها، از جمله‌ جهلم‌، از دلایل‌ عمده‌ اختلافات‌ میان‌ دو كشور باشد (رجوع کنید به عزتی‌، ص‌١٣٠؛ صافی‌، ص‌ ١١٨). چند ماه‌ پس‌ از تقسیم‌ دو كشور هند و پاكستان‌ در ١٣٢٧ ش‌/١٩٤٨، ارتش‌ هند به‌ كشمیر حمله‌ كرد و تا نقاط‌ ورودی‌ پل‌ جهلم‌ پیش‌ رفت‌. در نتیجه‌، شبكه‌های‌ آبیاری‌ در جهلم‌ و دیگر نواحی‌ به‌ دست‌ هند افتاد. هند آبهای‌ جاری‌ را به‌ بسیاری‌ از آبراهه‌های‌ پاكستان‌ بست‌. این‌ كار وضع‌ نامطلوبی‌ برای‌ كشاورزان‌ به‌ وجود آورد (برك‌ و زیرینگ‌، ص‌ ٣٨). از رود جهلم‌ برای‌ حمل‌ و نقل‌ چوب‌ استفاده‌ می‌شد و به‌ علت‌ تسلط‌ هند بر قسمتی‌ از كشمیر، جهلم‌ اهمیت‌ خود را به‌ عنوان‌ مهم‌ترین‌ مركز فروش‌ چوبهای‌ ساختمانی‌ از دست‌ داد ( د. اردو ، همانجا).

از ١٣٣٩ ش‌/١٩٦٠، پس‌ از گفتگوهای‌ طولانی‌ میان‌ هند و پاكستان‌ و بانك‌ جهانی‌، ایوب‌خان‌ (رئیس‌جمهوری‌ پاكستان‌) و نهرو (نخست‌وزیر هند) معاهده‌ بین‌المللی‌ آبهای‌ سند را در كراچی‌ امضا كردند كه‌ بر اساس‌ آن‌، رود جهلم‌ به‌ همراه‌ چند رود دیگر به‌ پاكستان‌ واگذار گردید (فرزین‌ نیا، ص‌ ٤؛ دیكسیت‌، ص‌ ١٣٥).

٢) شهر جهلم‌. این‌ شهر در بخشی‌ به‌ همین‌ نام‌ در شهرستان‌ راولپندی‌ در شمال‌ استان‌ پنجاب‌ پاكستان‌ واقع‌ است‌. راه‌ آهن‌ گجرات‌ ـ جهلم‌ ـ راولپندی‌ از این‌ شهر می‌گذرد ( د. اردو، همانجا). جمعیت‌ آن‌ در ١٣٧٧ش‌/ ١٩٩٨ حدود ٠٠٠ ، ١٤٧ تن‌ بوده‌ است‌ (سازمان‌ ملل‌ متحد، ص‌ ٢٧٤). مردم‌ آن‌ به‌ زبانهای‌ اردو، پنجابی‌، كشمیری‌ و پوئهوهاری‌ سخن‌ می‌گویند. بیشتر آنها مسلمان‌، سنّی‌ و شیعه‌ دوازده‌ امامی‌اند.

پیشینه‌. به‌ نظر می‌رسد دین‌ اسلام‌ از زمانی‌ در جهلم‌ پا گرفت‌ كه‌ محمود غزنوی‌ در ٤٠٤/ ١٠١٣، این‌ شهر را تصرف‌ و حاكمی‌ برای‌ آنجا تعیین‌ نمود (رجوع کنید به رحمانی‌، ص‌ ١٥، < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ناحیه‌ پنجاب‌ >، ص‌ ٣٠١ـ٣٠٢). جهلم‌ تا زمان‌ ظهیرالدین‌ محمد بابر*، یكی‌ از شهرهای‌ دولت‌ غوری‌ در زمان‌ فیروز شاه‌ خلجی‌ (حك: ٦٨٩ـ٦٩٥) بود. در ٨٠١ ـ ٨٠٢، امیر تیمور وارد جهلم‌ شد ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ناحیه‌ پنجاب‌ >، ص‌ ٣٠٢ـ٣٠٣). در ٩٢٤، ظهیرالدین‌ بابر پنجاب‌ و از جمله‌ شهر جهلم‌ را تسخیر كرد. شیرشاه‌ سوری‌ در ٩٤٧ همایون‌، پسر بابر، را شكست‌ داد و در ٩٤٩ در شانزده‌ كیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ شهر جهلم‌ قلعه‌ معروف‌ رُهتاس‌، با محیط‌ ٥ر٢ میل‌ (حدود چهار كیلومتر)، یكی‌ از محكم‌ترین‌ و بزرگ‌ترین‌ قلعه‌های‌ شبه‌قاره‌، را برای‌ تنبیه‌ و سركوب‌ سركشیهای‌ اهل‌ ولایت‌ گهكران‌ بنیان‌ گذاشت‌. همایون‌ در ٩٥٢ بار دیگر هند را تصرف‌ كرد و جهلم‌ باز هم‌ در قلمرو تیموریان‌ هند قرار گرفت‌ (جهانگیر، ص‌ ٥٧؛ رحمانی‌، همانجا؛ < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ناحیه‌ پنجاب‌ >، ص‌ ٣٠٣ـ ٣٠٥؛ د. اردو، همانجا). در زمان‌ آخرین‌ تیموریان‌ هند، درانیان‌ * ، با توجه‌ به‌ اهمیت‌ جهلم‌ و قلعه‌ رهتاس‌، در آنجا پادگان‌ نظامی‌ مستقر كردند و برای‌ جهلم‌ استاندار تعیین‌ نمودند (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ناحیه‌ پنجاب‌ >، ص‌ ٣٠٨؛ د. اردو ، همانجا). در ١٢٢٥/١٨١٠ سیكها *بر كل‌ پنجاب‌، از جمله‌ بر جهلم‌، مسلط‌ شدند. این‌ شهر در تجزیه‌ شبه‌قاره‌ هند و تشكیل‌ هند مستقل‌ و واگذاری‌ پنجاب‌ به‌ پاكستان‌، جزو پاكستان‌ شد (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ناحیه‌ پنجاب‌ >، ص‌ ٣٠٨ ـ ٣١٣؛ د. اردو، ج‌ ٥، ص‌ ٦٥٦، ٦٦٠ـ٦٦٢).

نیز رجوع کنید به پنجاب‌ *

منابع‌:
(١) ابوریحان‌ بیرونی‌، كتاب‌ البیرونی‌ فی‌ تحقیق‌ ماللهند، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٧٧/١٩٥٨؛
(٢) اردو دائره‌ معارف‌ اسلامیه‌، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/ ١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل‌ «جهلم‌» (از عبدالمنان‌ عمر)؛
(٣) س‌. م‌. برك‌ و لارنس‌ زیرینگ‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ پاكستان‌، ترجمه‌ ایرج‌ وفائی‌،تهران‌ ١٣٧٧ش‌؛
(٤) جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه‌[ یا( توزك‌ جهانگیری‌، چاپ‌ محمدهاشم‌، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(٥) محمدعلی‌ چراغ‌، تاریخ‌ پاكستان‌، لاهور ١٩٩٠؛
(٦) كمال‌ حاج‌سیدجوادی‌، میراث ‌جاودان‌: سنگ‌نبشته‌ها و كتیبه‌های‌ فارسی‌ در پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٧٠ـ١٣٧١ ش‌؛
(٧) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه‌ القلوب؛
(٨) كلود فریزر دولافوس‌، تاریخ‌ هند، ترجمه‌ محمدتقی‌ فخر داعی‌ گیلانی‌، )تهران‌( ١٣١٦ ش‌؛
(٩) انجم‌ رحمانی‌، پنجاب‌ تمدنی‌ و معاشرتی‌ جائزه‌، لاهور ١٩٩٨؛
(١٠) زین‌العابدین ‌بن اسكندر شیروانی‌، بستان‌السیاحه‌، یا، سیاحت‌نامه، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ١٣١٥، چاپ‌ افست‌ )بی‌تا.(؛
(١١) قاسم‌ صافی‌، سرزمین‌ و مردم‌ پاكستان‌، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٢) عزت‌اللّه‌ عزتی‌، جغرافیای‌ سیاسی جهان‌ اسلام‌، قم‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٣) زیبا فرزین‌نیا، پاكستان‌، تهران‌: وزارت‌ امورخارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ١٣٧٦ ش‌؛
(١٤) سید قاسم‌ محمود، انسائیكلوپیدیا پاكستانیكا، لاهور )١٩٩٧(؛
(١٥) فرانسیس‌ ارسكین‌ لاخ‌، سفرنامه‌ دریائی‌ لاخ‌ به‌ خلیج‌فارس‌، تألیف‌ چارلز بلگریو، ترجمه‌ حسین‌ ذوالقدر، تهران‌ ١٣٦٩ ش‌؛
(١٦) نقشه‌ راهنمای‌ پاكستان‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ،٢ : ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، )بی‌تا.]؛

(١٧) Edward Balfour, The cyclopaedia of India and of eastern and southern Asia ٣rd ed. London ١٨٨٥, repr. Graz ١٩٦٧-١٩٦٨;
(١٨) Christopher Brunner, "Geographical and adminstrative divisions: settlements and economy", in The Cambridge history of Iran , vol.٣, pt.٢, ed. Ehsan Yarshater, Cambridge ١٩٨٣;
(١٩) J.N. Dixit, India-Pakistan in war & peace, London ٢٠٠٢;
(٢٠) Map of Gilgit, scale ١:١,٠٠٠,٠٠٠, Lahore: Ferozsons, ١٩٩٥;
(٢١) Map of Punjab , Scale ١:١,٠٠٠,٠٠٠, Lahore: Ferozsons, ٢٠٠٠;
(٢٢) Map of Sind , scale ١:١,٠٠٠,٠٠٠, Lahore: Ferozsons, ١٩٩٥;
(٢٣) Punjab district gazetteers , vol. XXVII . A. Lahore ١٩٠٧, repr. in Extracts from the district & states gazetteers of the Punjab )Pakestan), vol. ١, Lahore: Research Society of Pakistan, ١٩٨٣;
(٢٤) Percy Molesworth Sykes, Ten thousand miles in Persia or eight years in Iran , New York ١٩٠٢;
(٢٥) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٩٢;
(٢٦) United Nations, Demographic yearbook , New York ٢٠٠٦.

/ معصومه‌ رضازاده‌ شفارودی‌ /