جِیپور ، بخش‌ و شهر و مركز ایالت‌ راجستان‌ هند.

بخش‌ جیپور با مساحتی‌ حدود ٠٦٨ ، ١٤ كیلومتر مربع‌ در مشرق‌ ایالت‌ راجستان‌ * قرار دارد (جانسون‌، ذیل‌ مادّه‌). مهم‌ترین‌ شهرهای‌ آن‌ جیپور (مركز ایالت‌ راجستان‌)، جَمْوا، باسی‌، چاكسو و دودو ست‌ (< اطلس‌ ایالتهای‌ هند >، ص‌٢٦).

مهم‌ترین‌ رودهای‌ بخش‌، بَناس‌ و چَمبل‌ است‌ (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ ١٣، ص ٣٨٣؛ همانجا؛ < اطلس‌ جهان‌ تایمز >، ص‌ ٢٩). آب‌ و هوای‌ جیپور، خشك‌ گرمسیری‌ و میانگین‌ بارش‌ سالانه آن‌ ٥٤٨ میلیمتر است‌.

رشته‌ كوه‌ آراوِلی‌ در این‌ بخش‌ امتداد دارد و در مشرق‌ با دریاچه نمك‌ سَمْبهار قطع‌ می‌شود (جانسون‌، همانجا).

شهر جیپور، مركز بخش‌ جیپور و بزرگ‌ترین‌ شهر ایالت‌ راجستان‌ است‌. این‌ شهر در حدود ٢٢٠ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ دهلی‌، واقع‌ است‌ (<فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند>، ج‌ ١٣، ص‌ ٣٩٩). رود دهند از میان‌ شهر و رود بنگنگه‌ از شمال‌ آن‌ می‌گذرد (< اطلس‌ جهان‌ تایمز >، همانجا).

معماری‌ جدید در هند با احداث‌ این‌ شهر آغاز شد. طرح‌ آن‌ بر اساس‌ معماری‌ هندوست‌ كه‌ در آن‌ شهر جیپور در شبكه‌ای‌ متشكل‌ از چند مربع‌ درجه‌بندی‌ شده‌ است‌ (هَوِل، ج‌ ٢، ص‌ ٢١٦، نقشه‌).

جمعیت‌ شهر در ١٣٨٠ ش‌/ ٢٠٠١ حدود ٠٠٠ ، ٣٠٠ ، ٢ تن‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به سازمان‌ ملل‌ متحد، ص‌٢٦٠). اهالی‌ آن‌ هندو و مسلمان‌اند (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند>، ج‌ ١٣، ص‌ ٤٠٠).

بایگانی‌ رسمی‌ جیپور برخوردار از مجموعه‌های‌ نادر اسناد تاریخی‌، از جمله‌ اوراق‌ روزنگار به‌ نام‌ اِخبارات‌، است‌ كه‌ بیشتر آنها متعلق‌ به‌ دوره اورنگ‌زیب‌ می‌شود. دو كتاب‌ منحصر به‌ فرد امیرخسرو دهلوی‌ به‌ نام‌ خزائن‌الفتوح‌ و انشائیه‌ خسرو در كتابخانه ایالتی‌ جیپور نگهداری‌ می‌شود ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

پیشینه‌. شهر كنونی‌ جیپور را جی‌سینگ‌ دوم‌ در قرن‌ دوازدهم‌/ هجدهم‌ بنا كرد (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌١٣، ص‌٤٠٠؛ آنتونووا و همكاران‌، ص‌ ٩٥). این‌ شهر چنان‌ اصولی‌ طراحی‌ شده‌ بود كه‌ هنوز الگویی‌ برای‌ شهرسازی‌ هند است‌ (برای‌ رصدخانه جیپور كه‌ جی‌سینگ‌ بنا كرد رجوع کنید به جی‌سینگ‌ *). نام‌ شهر از نام‌ بانی‌ آن‌ گرفته‌ شده‌ است‌؛ «جی‌» هم‌ بخشی‌ از نام‌ جی‌سینگ‌ و هم‌ به‌ معنای‌ پیروزی‌ است‌ (نهرو، ج‌ ٢، ص‌ ٤٦٨؛< دنیای‌ رنگارنگ‌ ما: دهلی‌، آگره‌ و جیپور>، ص‌١٩). پس‌ از درگذشت‌ جی‌سینگ‌ دوم‌، جت‌ *های‌ بهارات‌پور، در ١٢٠٥/ ١٧٩١، ماچیری‌ (الوار كنونی‌) را از قلمرو جیپور جدا كردند (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ ١٣، ص‌ ٣٨٦). در اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌/ پایان‌ قرن‌ هجدهم‌، و هم‌زمان‌ با تسلط‌ بریتانیا بر هند، جیپور و بسیاری‌ از ایالتهای‌ هند دچار گرفتاریهای‌ حاصل‌ از قدرت‌ یافتن‌ مراتهه‌ها *و هجوم‌ مداوم‌ ایشان‌ بودند (اسمیت، ص‌ ٥٥٩). در ١٢١٨ / ١٨٠٣، جَگَت‌ سینگ‌، حاكم‌ جیپور، به‌ منظور تشكیل‌ اتحادیه‌ای‌ در برابر مراتهه‌ها، با بریتانیا پیمانی‌ منعقد كرد كه‌ دو سال‌ بعد فسخ‌ شد. در ١٢٣٢/١٨١٧ ایالتهای‌ راجپوت‌ * نشین‌، تحت‌ حكومت‌ مركزی‌ بریتانیا در دهلی‌، به‌ حاكمیت‌ چارلز متكاف‌ بودند. او به‌ راجپوتهای‌ جیپور و هجده‌ ایالت‌ دیگر اجازه حكومت‌ داد (همان‌، ص‌ ٥٧٠). پس‌ از درگذشت‌ جگت‌ سینگ‌، جی‌سینگ‌ سوم‌ جانشین‌ او شد. در این‌ زمان‌ فساد اداری‌ جیپور به‌ اوج‌ رسیده‌ بود. در همین‌ سال‌ برای‌ جلوگیری‌ از هجوم‌ مراتهه‌ها، دوباره‌ قراردادی‌ منعقد شد (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، همانجا). در آغاز این‌ شورشها، به‌ دلیل‌ اینكه‌ جی‌سینگ‌ سوم‌ كودك‌ بود، افسری‌ انگلیسی‌ به‌ نام‌ بنتینچ‌ مأمور اقامت‌ در جیپور شد (همانجا؛ اسمیت‌، ص‌ ٦٣١، پانویس‌ ١). در ١٢٥١/ ١٨٣٥، كه‌ راجا رام‌سینگ‌ حاكم‌ جیپور بود، شورش‌ دیگری‌ صورت‌ گرفت‌ كه‌ در آن‌ یكی‌ از دیپلماتهای‌ انگلیسی‌ كشته‌ شد و پس‌ از آن‌ اقدامات‌ جدّی‌تری‌ كه‌ برای‌ مقابله‌ با قیامها صورت‌ گرفت‌، باعث‌ كاهش‌ قدرت‌ دولت‌ محلی‌ و كم‌ شدن‌ نیروهای‌ مسلح‌ آن‌ گردید، ولی‌ در ١٢٦٧/ ١٨٥١، راجا رام‌سینگ‌ به‌ اوج‌ قدرت‌ رسید و صاحب‌ ارتشی‌ بسیار قوی‌ شد. از آن‌ پس‌، بر قدرت‌ تدافعی‌ جیپور به‌ تدریج‌ افزوده‌ شد. راجا رام‌سینگ‌ در دوره حكومت‌ خود، آموزش‌ و پرورش‌ و نظام‌ آبیاری‌ را گسترش‌ داد. سپس‌ كیم‌سینگ‌ ، با لقب‌ سوایی‌مادهوسینگ‌ دوم‌، بر جیپور حكومت‌ كرد (< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند>،ج‌ ١٣، ص‌ ٣٨٧). در دوره استعمار بریتانیا، سربازان‌ جیپور برای‌ جنگ‌ به‌ كشورهای‌ دیگر اعزام‌ می‌شدند، چنان‌كه‌ در ١٣٢٢ ش‌/ ١٩٤٣، مهاراجه جیپور ــ كه‌ درجه سرگردی‌ داشت‌ ــ هنگ‌ پیاده‌ نظام‌ یكم‌ جیپور را بر فراز تپه‌های‌ مونته‌ كاسینو در ایتالیا رهبری‌ كرد (كالینز و لاپیر، ص‌ ١٨٣).

منابع‌:
(١) كوكا آلكساندروونا آنتونووا، گریگوری‌ ماكسیموویچ‌ بونگارد ـ لوین‌، و گریگوری‌ گریگوریویچ‌ كاتوفسكی‌، تاریخ‌ نوین‌ هند، ترجمه پرویز علوی‌، تهران‌ ١٣٦١ ش‌؛
(٢) لاری‌ كالینز و دومینیك‌ لاپیر، آزادی‌ در نیمه‌شب‌، ترجمه پروانه‌ ستاری‌، تهران‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(٣) جواهر لعل‌نهرو، كشف‌ هند، ترجمه محمود تفضلی‌، تهران‌ ١٣٦١ ش‌؛

(٤) EI ٢, s.v. "Djaypur" (by A.S. Bazmee Ansari);
(٥) Ernest Binfield Havell, Encyclopaedia of architecture in the Indian subcontinent , New Delhi ٢٠٠٠;
(٦) The Imperial gazetteer of India , vol.١٣, New Delhi: Today & Tomorrow's Printers and Publishers, ١٩٨٩;
(٧) B. L. C. Johnson, Geographical dictionary of India , New Delhi ٢٠٠٢;
(٨) Our world color: Delhi, Agra and Jaipur , Hong Kong ١٩٩٠;
(٩) Vincent A. Smith, The Oxford history of India , ed. Perciral Spear, Oxford ١٩٥٨;
(١٠) States atlas of India , ed. S. Muthiah and P. Poovendran, Delhi: Indian Book Depot, Map House, ١٩٩٠;
(١١) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٨٥;
(١٢) United Nations, Demographic Yearbook , New York ٢٠٠٦.

/ بهرام‌ امیراحمدیان‌ /