دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٣٨
تاریخ مغول ، کتابی تاریخی به فارسی تألیف عباس اقبالِ آشتیانی * . این کتاب مشتمل است بر تاریخ ایران از ابتدای حملة چنگیزخان (اوایل قرن هفتم ) تا تأسیس دولت تیموری (نیمة دوم قرن نهم ) و ظاهراً جلد نخستِ تاریخی است که بنا بوده مؤلف از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت بنویسد (اقبال آشتیانی ، چاپ ١٣٤١ش ، ص هفده ـ هجده ).
تاریخ مغول یک مقدمه و نُه فصل دارد، بدین ترتیب : فصل اول ، جغرافیای تاریخی آسیای مرکزی و شرقی ، طوایف ترک و مغول و مختصری در بارة حکومت خوارزمشاهیان در شرق ؛ فصل دوم ، ظهور چنگیز و چگونگی قدرت گرفتن و یورش او به شرق ایران و فروپاشی حکومت خوارزمشاهیان ؛ فصل سوم ، تحلیل انگیزة چنگیز در یورش به ایران ، آداب و رسوم مغولان و شرح برخی از کلمات و اصطلاحات آنان ؛ فصل چهارم تا پایان فصل هفتم ، شرح رویدادهای تاریخی ایران در دورة ایلخانان ؛ فصل هشتم ، ذکر حکومتهای محلی ایران در این دوره همچون مظفریان ، چوپانیان ، ملوک شبانکاره و جلایریان ؛ فصل نهم ، بررسی اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در دورة ایلخانان .
اقبال آشتیانی این کتاب را با روشی علمی تألیف کرده و به همة جوانب تاریخ ایران در این دوره ، اعم از جنبه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ، به شیوه ای تحلیلی توجه نموده و علل و عوامل رویدادها را بیان کرده است . وی ــ برخلاف مورخان پیشین که رویدادهای تاریخ ایران را همراه با وقایع سایر مناطق زیر سلطة مغول ذکر کرده اند ــ کوشیده است که تنها به شرح وقایع این سرزمین یا رخدادهایی بپردازد که به تاریخ ایران نیز مربوط می شوند (اقبال آشتیانی ، ١٣٦٤ ش ، ص دوازده ).
تاریخ مغول در مقایسه با بخش تاریخ مغولِ تاریخ مفصّل ایران ، تألیف اقبال آشتیانی ، در بعضی موارد مفصّلتر و با جزئیات بیشتر (همان ، ص ٤٨٠ـ٥٥٣؛ قس همو، ١٣٧٠ش ، ص ٦٠٩ـ٦١٤) و در پاره ای موارد کاملتر از آن است (برای نمونه رجوع کنید به همو، ١٣٦٤ش ، ص ٨ ـ١٤؛ قس همو، ١٣٧٠ ش ، ص ٤١٣ـ ٤١٥). گاه نیز مطالب دو کتاب مشابه یکدیگر است (برای نمونه رجوع کنید به همو، ١٣٦٤ ش ، ص ٥٦٢ ـ٥٦٣؛ قس همو، ١٣٧٠ ش ، ص ٦١٨ـ ٦١٩).
تاریخ مغول نخستین بار در ١٣١٢ ش در تهران ، و در ١٣٤١ش نیز با مقدمة ایرج افشار در تهران منتشر شد (مشار، ج ١، ستون ٧٥٤). چاپهای بعدی این کتاب در ١٣٤٧، ١٣٥٦ و ١٣٦٤ش بوده است که در چاپ اخیر، شرحی در بارة اصطلاحات آق ، قرا ، گوی و قزل ، نوشتة فیروز منصوری ، به آن افزوده شده است (اقبال آشتیانی ، ١٣٦٤ ش ، ص پانزده ـ پنجاه ).
منابع :
(١) عباس اقبال آشتیانی ، تاریخ مغول ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(٢) همان : از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣) همو، تاریخ مفصل ایران : از صدر اسلام تا انقراض قاجاریّه ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، در حسن پیرنیا، تاریخ ایران : از آغاز تا انقراض ساسانیان ، تهران ١٣٧٠ ش ، خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٢ ش .
/ فهیمه علی بیگی /