برهانپوری ، محمدهاشم کِشْمی ، عارف ، نویسنده و شاعر پارسی گوی شبه قاره در قرن یازدهم . در حدود ١٠٠٠ در کِشْم ، از توابع بدخشان ، زاده شد (برهانپوری ، نسمات ، ص ١٢). ابتدا به طریقة کبرویه * تمایل داشت اما در هجده سالگی در پی رؤیایی به سلسلة نقشبندیه * گروید. سپس به هندوستان رفت و در برهانپور به خدمت میرمحمد نعمان ، خلیفة شیخ احمد سرهندی * (متوفی ١٠٣٤)، رسید و مرید او شد. در ١٠٣١ به سرهند رفت و دو سال در خدمت شیخ احمد سرهندی به سر برد (همان ، ص ٢ـ٣) و در اول رجب ١٠٣٣، از او اجازة قرائت کتب حدیث گرفت (همو، زبده ، ص ١٣٠) و به برهانپور بازگشت . با اینکه سرهندی و میرمحمد نعمان او را به تعلیم ذکر تأکید کرده بودند، وی به دلیل احساس نقصان در خویش از این کار خودداری کرد، ولی بعدها به تعلیم ذکر پرداخت (همو، رویداد ، ص ٥٥ـ٥٩) و کار ارشاد و تبلیغش در برهانپور بسیار رونق گرفت (سرهندی ، ص ٣٧٠). او تا پایان عمر در برهانپور ماند و همانجا درگذشت . در تاریخ وفات او اختلاف هست ؛ کشمیری همدانی آن را ١٠٤١ نوشته (ص ٢٦) که قطعاً اشتباه است ، چون محمدهاشم در ١٠٤٢ طرق الوصول را نگاشته است ( رجوع کنید به دنبالة مقاله ). غلام مصطفی خان (ص ٣٧) بدون ذکر مأخذ، تاریخ وفات او را ١١ رجب ١٠٤٥، و هرمان اته ، به استناد محتویاتِ دیوان محمدهاشم ، او را تا ١٠٥٦ در قید حیات دانسته است (ج ١، ص ١٥٧٠ـ١٥٧٢، ش ٢٨٩٨) که ظاهراً تاریخ اخیر نیز اشتباه است ، زیرا در طبقات شاهجهانی که پیش از ١٠٥٦ تألیف شده ، از او به عنوان فرد درگذشته یاد شده است .

تمامی آثار برهانپوری به فارسی است و عبارت است از : ١) احوال حضرت قاسم شیخ کرمینی (منسوب به کَرْمینَه از روستاهای بخارا)، از مشایخ طریقة جهریة یَسویه در ماوراءالنهر (متوفی ٩٨٦). در این رساله مؤلف در انتساب او به طریقة یسویه تحقیق کرده و احوال و اقوال و واقعة وفات او را نوشته است . مؤلف ، شرح حال کرمینی را که پیشتر در نَسَمات القدس آورده بوده ، با مقدمه ای کوتاه در این رساله نقل کرده است (نسخة خطی ، کتابخانة خواجه ابوالخیر محمد عبداللّه جان ، پیشاور، گ ٦٠ پ ـ ٦٦ ر)؛ ٢) حُلیة رسول اللّه ، در وصف شمایل حضرت رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم ، به نثر و نظم (نسخة خطی همان کتابخانه ، گ ١ر٤ ر)؛ ٣) دیوان اشعار ، مشتمل بر قصاید، مثنویات ، ترجیع بند، ساقینامه ، غزلیات و قطعات (نسخة خطی دیوان هند، لندن ، ش ٣٠٩٦؛ مؤسسه کاما، بمبئی ، ش ١٧، ٦٧)؛ ٤) رویداد تدوین مکتوبات امام ربّانی ، مکتوبات امام ربّانی در سه دفتر، که محمدهاشم سومین دفتر را تدوین کرده است . در این رساله رویداد تدوین و نامه های تاریخی و تعداد مکتوبات و تتمة دفتر سوم بیان شده است (نسخة خطی کتابخانة خواجه ابوالخیر محمد عبدالله جان ، گ ٤١ پ ـ٤٤ر)؛ ٥) زبدة المقامات یا برکات الاحمدیة الباقیه ، در شرح حال خواجه باقی باللّه * (متوفی ١٠١٢) و شیخ احمد سرهندی و فرزندان و مریدان آنان . اگر چه این کتاب بخش دوم نسمات القدس است ، صورت جداگانه ای دارد و مستقلاً (کانپور ١٣٠٧، استانبول ١٤٠٨) چاپ شده ، و ترجمة آن به اردو نیز (سیالکوت ١٤٠٧) منتشر شده است ؛ ٦) طُرق الوصول فی شریعة الرسول (١٠٤٢)، در تحقیق و اسناد چهل طریقة عرفانی که به پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم منتهی می شوند (نسخة خطی همان کتابخانه ، گ ٥ پ ـ٢٣ر؛ برای اسامی چهل طریقه رجوع کنید به نوشاهی ، ص ٧٧)؛ ٧) قدرالعالی فی اسرار خیراللیالی ، در بیان وجه مناسبت نزول قرآن مجید در لیلة القدر و سرّ مناسبت لیلة القدر و قرآن با ماه رمضان و سبب اختیار شب برای این کار و موجب اختفای آن شب و کیفیت علامات و آثار آن و غیره (نسخة خطی همان کتابخانه ، گ ٦٦ پ ـ٨٥ پ )؛ ٨) گوهرنامی در اسرار نام سیّد الانامی (١٠٤٠)، در شرح یک رباعی از خواجه حسن دهلوی (متوفی ٧٣٨) و دو رباعی از مؤلف که در آنها نام «احمد» و «محمد» به کنایه برده شده است (نسخة خطی همان کتابخانه ، گ ٨٦ پ ـ١٠٠ پ )؛ ٩) مکتوبات کشمی ، شامل شش نامه خطاب به شیخ احمد سرهندی و سه نامه خطاب به میرمحمد نعمان (نسخة خطی همان کتابخانه ، گ ٤٥ پ ـ٥٩ پ )؛ ١٠) نسمات القدس من حدایق الانس (١٠٣٩)، تکملة رشحات عین الحیات کاشفی است ، بویژه در شرح حال مریدان سعدالدّین کاشغری (متوفی ٨٦٠) و عبیداللّه احرار سمرقندی (متوفی ٨٩٥)، در تراجم احوال مشایخ و دانشمندان ماوراءالنّهر و خراسان (نسخة خطی کتابخانة گنج بخش ، اسلام آباد، ش ١٠٤٧٠؛ کتابخانة فرهنگستان علوم ازبکستان ، تاشکند، ش ٣٨٨). این کتاب به اردو نیز ترجمه شده است (سیالکوت ١٤١٠).

محمدهاشم در نسمات القدس و طُرق الوصول بارها گفته است که در نظر دارد احوال مشایخ متأخر دیگر سلسله ها را (جز نقشبندیه ) به روش نفحات الانس فراهم آورد و آن را صفحات الانوار من مقامات الاخیار بنامد، اما مسلّم نیست که به تألیف این کتاب موفّق شده باشد.

منابع :
(١) محمد اسلم ، تاریخی مقالات ، لاهور ١٩٧٠، ص ١٦٢ـ١٧٦؛
(٢) محمدهاشم برهانپوری ، رویداد تدوین مکتوبات امام ربّانی ،نسخه خطی کتابخانة خواجه ابوالخیر محمد عبدالله جان ، پیشاور؛
٣- همو، زبدة المقامات ، کانپور ١٨٩٠؛
(٤) همو، نسمات القدس من حدایق الانس ، نسخة عکسی متعلق به نگارنده از روی نسخة خطی مورخ ١٢٤٨ عارف حکمت ، مدینه ؛
(٥) بدرالدین سرهندی ، حضرات القدس ، چاپ محبوب الهی ، لاهور ١٩٧١؛
(٦) غلام مصطفی خان ، «خواجه محمدهاشم »، تحقیق ، ش ٢ (١٩٨٨)؛
(٧) محمدصادق کشمیری همدانی ، طبقات شاهجهانی : طبقات عاشره ، چاپ محمد اسلم خان ، دهلی ١٩٩٠؛
(٨) محمداحسان مجددی سرهندی ، روضة القیومیة ، لاهور ١٤٠٩/١٩٨٩، ج ١، ص ٥١٦ ـ ٥١٩؛
(٩) عارف نوشاهی ، «محمد هاشم کشمی کی بعض فارسی رسائل کی بازیافت »، فکر و نظر ، (محرم ـ ربیع الثانی ١٤١٤)؛

(١٠) Hermann Ethإ, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of India Office , Oxford ١٩٠٣-١٩٣٧.

/ عارف نوشاهی /