پوربهای جامی ، تاج الدین بن بهاءالدین ، از شاعران معروف خراسان در نیمة دوم قرن هفتم . او «پوربها» (پوربهای جامی ، گ ٣٦) و گاه «بها» (دولتشاه سمرقندی ، ص ١٣٧) تخلص می کرد و با عنوان ملک الشعرا (نفیسی ، ص ١٦٠؛ صفا، ج ٣، بخش ١، ص ٦٦٠) و ملک الحکماء والشعرا نیز از او یاد شده و به «ابن بها» هم شهرت داشته است (صفا، ج ٣، بخش ١، ص ٦٦٠ـ٦٦١). نیاکانش از قاضیان ولایت جام بودند (دولتشاه سمرقندی ، ص ١٣٦)، ولی او که ظریف و خوش طبع بود، به کار قضا رغبتی نداشت (پوربهای جامی ، گ ٢٤). پوربها از جام به هرات رفت و بیشتر عمر خود را در آنجا گذرانید (دولتشاه سمرقندی ، ص ١٣٦؛ مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٣١١) و در حلقة شاگردان مولانا رکن الدین قبایی درآمد و مدتی نیز شاگرد سعید هروی بود (دولتشاه سمرقندی ، ص ١٣٠، ١٣٦؛ آذر بیگدلی ، ص ٥٧). سپس مدّاح خواجه عزالدین طاهر فرْیُومدی و پسرش خواجه وجیه الدین ، از وزیران اباقاخان بن هلاکو (حک : ٦٦٢ـ ٦٨٠) گردید (اقبال آشتیانی ، ص ٥٣٦؛ صفا، ج ٣، بخش ١، ص ٦٦٢ـ٦٦٣).

تاج الدین بعد از مدتی ، به عراقین و آذربایجان رفت و با همام الدین تبریزی (متوفی ٧١٣) ملاقات و مشاعره کرد (صفا، ج ٣، بخش ١، ص ٦٦٣؛ مدرس تبریزی ، همانجا). سپس به دستگاه صاحب دیوان شمس الدین محمد جوینی در تبریز راه یافت و به سلک مداحان او و پسرش بهاءالدین محمد و برادرش علاءالدین عطاملک ، که مدتها حاکم بغداد و عراق بود، درآمد و با شاعران وابسته به صاحب دیوان جوینی ملاقات و مشاعره داشت (اقبال آشتیانی ، همانجا؛ حمدالله مستوفی ، ص ٧٢٤؛ نفیسی ، ص ١٦١؛ پوربهای جامی ، گ ٥٥).

از محتوای قصیده ای که پوربها در مدح بهاءالدین محمد پسر شمس الدین صاحب دیوان دارد چنین برمی آید که «صاحب قران » اموال او را مصادره کرده و او ملک پدر را به گرو داده و ظاهراً رهسپار اصفهان شده و در آنجا نیز حتی «کهنه دفتر»های خود را به گرو داده و گرفتار تنگدستی و پریشانی گردیده است (صفا، ج ٣، بخش ١، ص ٦٦٤ـ ٦٦٥).

اگرچه به استناد بیتی از پوربها که می گوید: در نظم و نثر تازی و ترکی و پارسی / برده ز اهل فضل به هر سه زبان گرو، چنین استنباط می گردد که باید آثاری به صورت نظم و نثر به تازی و ترکی نیز می داشته است ، اما آنچه تاکنون به دست آمده تنها دیوان فارسی اوست .

نسخة خطی دیوان پوربها با عنوان کتاب پوربهای جامی (ش ٩٢١٣: OR در موزة بریتانیا و فیلم آن ، ش ٨٥٨، در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ) را نظام الدین احمدبن عبدالله شیرازی ، در ١٠٦٩ ( رجوع کنید به گ ١٠٤) در زمان سلطان محمد قطب شاه در حیدرآباد گردآوری کرده است . این کتاب دارای ١٠٤ برگ شامل قصاید، مقطعات ، ترکیب بند، مثنوی «کارنامة اوقاف خواف »، غزلیات و رباعیات است . شعر پوربها روان و متوسط است و بعضی او را در سرودن قصیده زبردست دانسته اند (نفیسی ، همانجا). از ویژگیهای قصاید او کاربرد زیاد واژه های مغولی است (مثلاً رجوع کنید به قصیده هایی در گ ٤ و ١١).

مشهورترین قصیدة پوربها قصیدة مغولیه است در ٤٧ بیت . با مطلع :ای کرده روح با لب لعل تو نوکری /معشوق ازبکی و نگار هیجاوری . مینورسکی در مقاله ای به نام «قصیدة مغولیة پوربهاء» این قصیده را شرح و ترجمه کرده و بیشتر لغات

ترکی آن را توضیح داده است . ویژگی بارز این قصیده التزام یک یا دو کلمة ترکی مغولی در همة ابیات است (مینورسکی ، ص ٢٦١ـ ٢٧٨).

مضامین دیوان پوربها مدح شخصیتهای زمان شاعر مانند خواجه شمس الدین صاحب دیوان (گ ١٨) و خواجه نصیر (گ ٢٣)، هجو، هزل (مثلاً رجوع کنید به گ ٢٣، ٢٥، ٢٩، ٣٦) و اطلاعات تاریخی (گ ٥٤) است . او قصیده ای در شرح واقعة زلزله و تخریب بیش از حد شهر نیشابور در ٦٦٦ دارد و پس از نوسازی نیشابور نیز قصیده ای دیگر سروده و «بنا نهادن شهر نو» را به اباقاخان تبریک گفته است (خوافی ، ج ٢، ص ٣٣٧، ٣٤٠). پوربها در بحور مشکل نیز قصیده سروده است (دولتشاه سمرقندی ، ص ١٣٧). نقیضه گویی برای شعر شاعری مانند ظهیرفاریابی هم در دیوان او دیده می شود (گ ٦٠).

پوربها خود را در جِد، همردیف سنایی و در هزل ، مقلّد سوزنی می داند: طبع لطیف من ز سنایی و سوزنی / در جدّ و هزل بُرده به سحر و بیان گرو (همانجا). از شوخ طبعیهای پوربها که در دیوان او وجود دارد تقلید از مردم الکن است که کلمه هایی را به صورت مقطع و بریده بریده در شعر خود تکرار کرده است (گ ٤٠، در مدح ملک قتلغ شاه ). بعضی پوربها را به داشتن «افکار نامأنوس و مضامین غریب » توصیف کرده اند و سخن او را پر از «صنایع دقیقة لفظی و استعارات بعیده » دانسته اند که «سبک محکم و منسجم » دارد (براون ، ج ٣، ص ١٥٩ـ١٦٠). سال فوت پوربها ٦٩٩ (دهخدا، ذیل مادّه ) و بعد از ٦٩٩ (اقبال آشتیانی ، همانجا) ذکر شده است .

منابع :
(١) لطفعلی بن آقاخان آذر بیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر شهیدی ، چاپ افست تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) عباس اقبال آشتیانی ، تاریخ مغول : از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣: از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) تاج الدین بن بهاءالدین پوربهای جامی ، دیوان ، موزة بریتانیا به شمارة ٩٢١٣ کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش فیلم ٨٥٨؛
(٥) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦) احمدبن محمد خوافی ، مجمل فصیحی ، چاپ محمود فرخ ، مشهد ١٣٣٩ـ١٣٤١ ش ؛
(٧) دولتشاه سمرقندی ، تذکرة الشعراء ، چاپ محمد رمضانی ، تهران ١٣٣٨ ش ؛
(٨) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظرمحمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ١٣٥٩ ش ؛
ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ،

(٩) ج ٣، بخش ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١١) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛

(١٢) V. Minorsky, "Pu ¦ r-i Baha ¦ 's `Mongol' ode'', BSOAS , ١٨ (١٩٥٦).

/ رضا مصطفوی سبزواری /