تحفة الاُمراء فی تاریخ الوزراء ، کتابی تاریخی به عربی در بارة وزرای عباسی تألیف ابوالحسن هلال بن مُحَسِّن بن ابراهیم صابی (٣٥٩ـ ٤٤٨). این کتاب به اخبار الوزراء و کتاب الوزراء ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ١، ص ١٣٣، ١٤٤) و تاریخ ( الوزراء ) ( رجوع کنید بهصفدی ، ج ٤، ص ١١٩) نیز مشهور است . تحفة الامراء بیان قسمتی از تاریخ خلافت عباسی در قالب شرح حوادث دوران وزارت ابن فُرات ابوالحسن علی بن محمد و ابوعلی محمدبن عبیداللّه خاقانی (ابن خاقان ) و ابوالحسن علی بن عیسی بن داوودبن جراح (ابن جراح )، سه تن از وزرای المقتدر عباسی (حک : ٢٩٥ـ٣٢٠)، است . در خلال مطالب اصلی ، پاره ای از اخبار وزرای دیگر عباسی بمناسبت آمده است . صابی ضمن یادکرد از محمدبن عبدوس جَهشَیاری (متوفی ٣٣١) و محمدبن یحیی صولی (متوفی ٣٣٥) و آثار آنان در تاریخ وزرا، کتاب الوزراء صولی را مشتمل بر «حشو زائد» دانسته است . وی تحفة الامراء را به عنوان تتمة آثار آن دو ( رجوع کنید بهصابی ، چاپ فراج ، ص ٤)، در زمان ابومنصور بهرام بن مافِنَّه ، وزیر (٤١٨ـ٤٣٣) عمادالدین ابوکالیجار (باکالیجار) مرزبان بویهی (عمادالدین دیلمی )، تألیف ( رجوع کنید به همان ، ص ٥) و احتمالاً به وی اهدا کرده است ( رجوع کنید بههمان ، ص ٩، ١٧١؛ ابن اثیر، ج ٩، ص ٥٠٢).

از تحفة الامراء تنها مقدمه و قسمت آغازین آن باقی مانده است ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «هلال بن المحسن بن ابراهیم الصابی »). از برخی فقرات کتاب و نقل قولهای منابع دیگر برمی آید که صابی مطالبی نیز در بارة دیگر وزرای عباسی ، همچون حامدبن عباس و ابوالقاسم عبداللّه بن محمد خاقانی و ابوالعباس احمدبن عبیداللّه خَصیبی و ابن مُقْله ابوعلی محمدبن علی (صابی ، چاپ آمدروز، مقدمه ، ص ٥ ) و ابوعلی حسن بن محمدبن اسماعیل اسکافی خراسانی (ابن فُوَطی ، ج ٤، قسم ٢، ص ٨٨٧ ـ ٨٨٨)، نوشته بوده است ؛
چنانکه در مقدمة کتاب از وزرایی مشهور، چون مُهَلَبی و ابن عمید و صاحب بن عبّاد و فخرالملک ابوغالب (فخرالملک واسطی )، نام برده و به وزرایی که چندین دوره وزارت داشته اند، اشاره کرده است (صابی ، چاپ فراج ، ص ٥، ١٠). اخبار پراکنده و ناتمام در بارة دورة وزارت علی بن عیسی نیز حکایت از ناقص بودن نسخة خطی دارد (همان ، چاپ آمدروز، همانجا).

تحفة الامراء به جهت اشتمال بر رسایل و اسناد دولتی و گزارشهای مستقیم از دستگاه خلافت ، برای مطالعة تاریخ و ساختار اداری و سیاسی و اجتماعی عصر عباسیان و آگاهی از تأثیر نظام اداری ایرانی و احیاناً روم شرقی بر تشکیلات دیوانی اسلامی ، ارزشمند به شمار می رود (صابی ، چاپ زین ، مقدمه ، ص الف ـ ب ). این کتاب همچنین حاوی اخباری است که در منابع تاریخی دیگر دیده نمی شود، زیرا صابی از جوانی و در خدمت جدّ خود، ابواسحاق ، به امور و مکاتبات دیوانی اشتغال داشته (صابی ، چاپ فراج ، ص ١٧٠) و در زمان فخرالملک ابوغالب محمدبن علی بن خلف ، وزیر بهاءالدوله ابونصر فیروز (حک : ٣٧٩ـ٤٠٣)، به ریاست دیوان رسایل بغداد ارتقا یافته است ( د.اسلام ، چاپ دوم ، همانجا). این امر، امکان دسترسی او را به اسناد و مدارک دیوانی و بهره گیری از آنها در تألیف تحفة الامراء فراهم ساخته ( رجوع کنید به صابی ، همان ، ص ١٥، ١٦٦، ٢٤٥) و به اثرش اعتباری خاص بخشیده است . افزون بر این ، صابی از منابعی استفاده کرده است که حاوی اطلاعات دست اول بوده اند، مانند اخبار خلفاء بنی عباس تألیف ابوالفضل محمدبن احمدبن عبدالحمید کاتب ، تکملة کتاب بغداد از عبیداللّه بن احمدبن ابی طاهر طیفور، التاریخ ثابت بن سنان مشتمل بر رویدادهای ٢٩٥ تا ٣٦٣، نشوار المحاضرة و الفرج بعد الشدة از قاضی ابوعلی محسّن بن علی تنوخی ، و کتاب الوزراء صولی . او در جای جای کتاب خود اخباری از افراد مرتبط با دیوانها و دستگاه دولتی نقل کرده است ( رجوع کنید به همان ، ص ١٣، ٢٨، ١١٨، ١٢١، ١٩٩، ٢٤١، ٣٨١، و جاهای دیگر، مقدمة فراج ، ص ض ـ ظ ؛
چاپ آمدروز، مقدمه ، ص ٥-٤ ).

در کتابهایی چون بدائع البَدائة علی بن ظافر اَزْدی ( رجوع کنید بهص ٧٠، ١٧٧، ٣٥٣ـ٣٥٤)، معجم الادباء یاقوت حموی ( رجوع کنید بهج ١، ص ١٣٣، ١٤٤، ٤٣٩، ج ٢، ص ٤٤، و جاهای دیگر)، بُغیة الطلب ابن عدیم ( رجوع کنید به ج ٢، ص ٦٥٩)، وفیات الاعیان ابن خلّکان ( رجوع کنید به ج ٥، ص ١٠٩) و تلخیص مجمع الا´داب ابن فوطی ( رجوع کنید به ج ٤، قسم ٢، ص ٨٨٧ ـ ٨٨٨، قسم ٣، ص ٣٤٥ـ ٣٤٦)، از تحفة الامراء نقل و استفاده شده است . میخائیل عوّاد در کتاب اقسام ضائعة من کتاب تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء (بغداد ١٩٤٨)، پاره ای از بخشهای از میان رفتة تحفة الامراء را از این کتابها و مآخذ دیگر گرد آورده است ( رجوع کنید بهصابی ، چاپ فراج ، پیوستها، ص ٤٥٥ـ٤٥٦).

تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء نخستین بار در ١٣٢٢/ ١٩٠٤ به کوشش هنری فردریک آمدروز در لیدن منتشر شد. در ١٣٣٧ش / ١٩٥٨ عبدالستار احمد فراج این کتاب را بر اساس چاپ آمدروز و نسخة خطی کتابخانة الازهر تصحیح و در قاهره چاپ کرده است .

منابع :
(١) ابن اثیر؛
(٢) ابن خلّکان ؛
(٣) ابن عدیم ، بغیة الطلب فی تاریخ حلب ، چاپ سهیل زکّار، بیروت ١٩٨٨؛
(٤) ابن فوطی ، تلخیص مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، ج ٤، چاپ مصطفی جواد، دمشق ، قسم ٢، ١٩٦٣، قسم ٣، ١٩٦٥؛
(٥) علی بن ظافر ازدی ، بدائع البدائة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٩٧٠؛
(٦) هلال بن مُحسن صابی ، کتاب تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء ، چاپ آمدروز، لیدن ١٩٠٤؛
(٧) همان : الوزراء، او، تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء ، چاپ عبدالستار احمد فراج ، ( قاهره ) ١٩٥٨؛
(٨) همان ، چاپ حسن زین ، بیروت ١٩٩٠؛
(٩) صفدی ؛
(١٠) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٩٣؛

(١١) EI ٢ , s.v. "Hila ¦l B. A l-Muhassin B . Ibra ¦h ¦âm A l-S ¤a ¦b ¦â Ý" (by D. Sourdel).

/ محمدرضا ناجی /