جَنَدی‌ ، ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ یوسف‌، فقیه‌ شافعی‌ و مورخ‌ یمنی‌ قرن‌ هشتم‌. از زادگاه‌ و زمان‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. او به‌ شهر جَنَد در یمن‌ منسوب‌ است‌. در این‌ شهر كه‌ در شمال‌شرقی‌ ثَعِز واقع‌ است‌، نخستین‌ مسجد یمن‌ در سال‌ هشتم‌ هجری‌ ساخته‌ شد (یاقوت‌ حموی‌؛ مقحفی‌، ذیل‌ «الجند»). لقب‌ جندی‌ را بهاءالدین‌ ذكر كرده‌اند. خانواده‌ او اهل‌ ظَفَر یمن‌ بودند. گفته‌اند كه‌ وی‌ بیشتر عمر خود را در زَبید * گذراند (جندی‌ كندی‌، ج‌ ١، مقدمه‌ اكوع‌، ص‌ ٤٩ـ٥٠). جندی‌ خود (ج‌ ١، ص‌ ١٥٦، ٤٧٨) از پدرش‌ با نام‌ یوسف‌بن‌ یعقوب‌ یاد كرده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به همان‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ١٨؛ ایمن‌ فؤادسید، ص‌ ١٣٩؛ قس‌ سخاوی‌، ص‌ ٢٨٧؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌، كه‌ او را یعقوب‌بن‌ یوسف‌ نامیده‌اند). جندی‌ نزد استادانی‌ چون‌ ابوالحسن‌ اصبحی‌ و ابوالعباس‌ احنف‌ به‌ كسب‌ علم‌ پرداخت‌ (رجوع کنید به جندی‌ كندی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٥٢).

گفته‌اند كه‌ او شاگردان‌ بسیاری‌ تربیت‌ نمود، اما نام‌ آنان‌ در منابع‌ نیامده‌ است‌. جندی‌ مدتی‌ در مَوْزَع‌ به‌ امر قضا مشغول‌ بود و پس‌ از آن‌ در عَدَن‌ و زَبید به‌ امور دیوانی‌ پرداخت‌ (رجوع کنید به همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٥٣؛
حبشی‌، ص‌ ٤١٣). از تصریح‌ وی‌ به‌ تاریخ‌ درگذشت‌ ابوبكربن‌ احمدبن‌ موسی‌بن‌ عجیل‌ (سال‌ ٧٣٠؛
خزرجی‌، ج‌ ٢، ص‌٥٥ ـ ٥٦)، می‌توان‌ دریافت‌ كه‌ جندی‌ بعد از ٧٣٠ درگذشته‌ است‌. برخی‌ مورخان‌ (رجوع کنید به حبشی‌؛
د. اسلام‌ ، همانجاها) نیز سال‌ وفات‌ او را ٧٣٢ ذكر كرده‌اند (بنابراین‌ سال‌ ٧٢٣ كه‌ در حاجی‌خلیفه‌، ج‌٢، ستون‌ ٩٩٩ آمده‌، درست‌ نیست‌).

اثر مهم‌ جندی‌، كتاب‌ السُلوك‌ فی‌ طبقات‌ العلماء و الملوك‌ است‌ (بروكلمان‌، < ذیل‌ >، ج‌ ٢، ص‌ ٢٣٦) كه‌ آن‌ را به‌ تشویق‌ استادش‌، اصبحی‌، تألیف‌ كرد. این‌ كتاب‌ از مهم‌ترین‌ منابع‌ در باره‌ تاریخ‌ دوره‌ اسلامی یمن‌ است‌ و به‌ نامهای‌ دیگری‌، از جمله‌ طبقات‌ فقهاء الیمن (حبشی‌، همانجا)، تاریخ‌ الجَنَدی‌ و طبقات‌ الجَنَدی‌ نیز معروف‌ است‌ (ایمن‌ فؤادسید، ص‌ ١٤٠؛
د. ا. د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌). این‌ اثر با شرح‌ حال‌ پیامبر اكرم‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم‌ آغاز شده‌ است‌ و سپس‌ صحابه‌ و تابعین‌ و تابعان‌ آنان‌ ــ كه‌ در اصل‌ یمنی‌ بودند یا به‌ یمن‌ آمده‌ بودند ــ معرفی‌ شده‌اند (رجوع کنید به جندی‌ كندی‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٩ به‌ بعد). همچنین‌ در آن‌ به‌ شرح‌حال‌ قاضیان‌، عالمان‌، ادیبان‌، شاعران‌، حاكمان‌، وزیران‌ و امیران‌ یمنی‌ پرداخته‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به د. اسلام‌ ؛
د. ا. د. ترك‌ ، همانجاها). در باره‌ سال‌ پایان‌ یافتن‌ تألیف‌ این‌ كتاب‌ اختلاف‌نظر وجود دارد؛
اما، باتوجه‌ به‌ برخی‌ شرح‌حالهای‌ مندرج‌ در آن‌ (از جمله‌ رجوع کنید به ج‌ ١، ص‌ ٤٢٢، ج‌ ٢، ص‌٢٩٠)، به‌ نظر می‌رسد گزارش‌ منابعی‌ كه‌ تاریخ‌ ٧٣٠ را ذكر كرده‌اند، درست‌ باشد (رجوع کنید به حبشی‌؛
د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها).

این‌ كتاب‌ از آثاری‌ تأثیر پذیرفته‌ است‌، از جمله‌ از طبقات‌ فقهاء الیمن‌ اثر ابن‌سَمُره‌ (جندی‌ كندی‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٧ـ ٦٨؛
سخاوی‌، ص‌ ٢٨٧)، تاریخ‌ الصنعاء اثر احمدبن‌ عبداللّه‌ رازی‌ صنعانی‌ (سارتون، ج‌ ١، ص‌ ٩٥٨)، تاریخ‌ الصنعاء اثر اسحاق‌بن‌ جریر صنعانی‌، المفید فی ‌اخبار صنعاء و زَبید اثر عمر یمنی‌، و وفیات‌ الاعیان‌ اثر ابن‌خلّكان‌ (جندی‌ كندی‌؛
حاجی‌خلیفه‌، همانجاها). جندی‌ در اثر خود، با تصحیح‌ خطاهای‌ برخی‌ مورخان‌ پیشین‌، نامهای‌ قبایل‌ و اماكن‌ را به‌صورت‌ صحیح‌ ضبط‌ كرده‌ است‌. اما از این‌ كتاب‌ انتقاد هم‌ شده‌ است‌، زیرا در باره‌ برخی‌ اشخاص‌ اطلاعات‌ ناقص‌ آورده‌ و تاریخ‌ ولادت‌ و وفات‌ اشخاص‌ را ذكر نكرده‌ است‌ ( د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). با این‌ همه‌، مورخانی‌ چون‌ خَزْرجی‌ (متوفی‌ ٨١٢)، حسین‌بن‌ عبدالرحمان‌ اَهْدَل‌ (متوفی‌ ٨٥٥) و ابومخرمه‌ این‌ اثر را از منابع‌ معتبر دانسته‌اند، تا آنجا كه‌ خزرجی‌ كتاب‌ طَراز اعلام‌ الزَّمن‌ فی‌ طبقات‌ اعیان‌ الیمن‌ و اهدل‌ كتاب‌ تُحفه‌الزَّمن‌ بذكر سادات‌ الیمن‌ را بر اساس‌ كتاب‌ جندی‌ نگاشته‌اند (ایمن‌ فؤادسید؛
حبشی‌، همانجاها).

در حدود ١٣٠٩/١٨٩٢ هنری‌ كسلس‌كِی‌ ، بخش‌ شرح‌حال‌ داعیان‌ فاطمی‌ و قرمطی‌ یمنی‌ كتاب‌ جندی‌ را به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ كرد و آن‌ را همراه‌ با نكات‌ و پانوشتهای‌ مفصّل‌ با عنوان‌ یمن‌: تاریخِ ادوار میانی‌ متقدم‌ در لندن‌ منتشر نمود (سركیس‌، ج‌ ٢، ستون‌ ١٣٧٨؛
د. اسلام‌ ، همانجا). حسن‌ سلیمان‌ محمود مقدمه‌ و پانوشته‌های‌ كِی‌ را به‌ عربی‌ ترجمه‌ و در ١٣٣٦ ش‌/ ١٩٥٧ در قاهره‌ چاپ‌ كرد (رجوع کنید به د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). محمدبن‌ علی‌ اكوع‌ كتاب‌ جندی‌ را ویرایش‌ كرد و در ١٣٧٢ ش‌/ ١٩٩٣ متن‌ كامل‌ و انتقادی‌ آن‌ را چاپ‌ نمود.

منابع‌:
(١) ایمن‌ فؤاد سید، مصادر تاریخ‌ الیمن‌ فی‌ العصر الاسلامی‌ ، قاهره‌ ١٩٧٤؛
(٢) محمدبن‌ یوسف‌ جندی‌ كندی‌، السلوك‌ فی‌ طبقات‌ العلماء و الملوك‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ علی‌ أكوع‌، صنعا، ج‌ ١ ، ١٤١٤/١٩٩٣، ج‌ ٢، ١٤١٦/١٩٩٥؛
(٣) حاجی‌خلیفه‌؛
(٤) عبداللّه‌ محمد حبشی‌، مصادر الفكرالعربی‌ الاسلامی‌ فی‌ الیمن‌ ، صنعا: مركز الدراسات‌ الیمنیه‌،[بی‌تا.(؛
(٥) علی‌بن‌ حسن‌ خزرجی‌، العقود اللؤلؤیه‌ فی‌ تاریخ‌ الدوله‌ الرسولیه‌ ، ج‌ ٢، چاپ‌ محمدبن‌ علی‌ اكوع‌، صنعا ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الاعلان‌ بالتوبیخ‌ لمن‌ ذمّالتاریخ‌ ، چاپ‌ فرانتس‌ روزنتال‌، بیروت‌)بی‌تا.]؛
(٧) یوسف‌الیان‌ سركیس‌، معجم‌المطبوعات‌ العربیه‌ و المعرّبه‌ ، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٨) ابراهیم‌ احمد مقحفی‌، معجم‌البلدان‌ و القبائل‌ الیمنیه‌ ، صنعا ١٤٢٢/ ٢٠٠٢؛
(٩) یاقوت‌ حموی‌؛

(١٠) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband ,١٩٣٧-١٩٤٢;
(١١) EI ٢, s. v. "A l-Djanadi" (by C. L. Geddes);
(١٢) George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥;
(١٣) TDVIA , "Cenedi, Muhammed b. Yusuf" (by Abdulkerim Ozaydin).

/ مریم‌ كیانی‌فرید /