خسروشهر (خسروشاه) ، خسروشهر (خسروشاه)، بخش و شهرى در شهرستان تبريز در استان آذربايجان‌شرقى.

١) بخش خسروشهر، مشتمل است بر دو دهستان لاهيجان و تازِه‌كَند و شهر خسروشهر (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٥ش، ذيل «استان آذربايجان‌شرقى»). بخش خسروشهر در جنوب‌غربى شهرستان تبريز در دشت (جلگه) تبريز واقع است. كوههاى داشْلى‌داغى در مشرق و گَچل‌گُل‌داغى در جنوب‌غربى دهستان لاهيجان و دره‌هاى لايَن، دَلمه، يُول و قيزْقَلعه در جنوب‌شرقى لاهيجان و قَره‌تپه در مشرق آبادى تازه‌كند قرار دارند. تلخه‌رود* با جهت شمال‌شرقى ـ جنوب‌غربى از مشرق بخش و اُسكوچاى از ميان شهر خسروشهر عبور مى‌كند و به تلخه‌رود مى‌پيوندد. آب و هواى اين بخش نسبتآ سرد و خشك است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٣، ص ٩٢، ١٥٤ـ١٥٥، ٣٢٨).

بخش خسروشهر (به مركزيت شهر خسروشهر) در ٢٥ تير ١٣٧٦، در شهرستان تبريز تشكيل شد (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، ذيل «استان آذربايجان شرقى»). اهالى آن به زبان فارسى و تركى سخن مى‌گويند (رزم‌آرا، ج ٤، ص ١٩١؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٣، ص ١٥٥).

برخى از آثار باستانى و قديمى اين بخش عبارت‌اند از: تپه باستانى قَره‌تپه، متعلق به ٥٠٠،٢ق م، در حدود شش كيلومترى شمال‌غربى خسروشهر (رجوع کنید به ديباج، ص ٢١ـ٢٢؛ كارنگ، ج ١، ص ٥٧١)؛ مسجد صفوى (يا مسجد خسروشهر)، متعلق به دوران شاه‌سليمان صفوى؛ و مقبره‌هاى حمزة‌بن عبدالعزيز سلّار ديلمى*؛ درويش شرف‌الدين يعقوب رومى (متوفى ٩١٢)؛ اميرسيداسماعيل شنب غازانى (متوفى ٩١٩)؛ شيخ‌محمد بزرگ خسروشاهى، از بزرگان صوفيه تبريز؛ شيخ جلال‌الدين اخى، از عارفان قرن نهم؛ و شيخ محمد گازر خسروشاهى، عارف قرن نهم (رجوع کنید به ابن‌كربلائى، ج ١، ص ٤٣٤، ٥٤٢ـ٥٤٣، ج ٢، ص ٦٦ـ ٧١؛ مشكور، ص ٨٠٦، ٨١٠، ٨٤٩، ٨٥٤؛ ترابى طباطبائى، ص ٨). عبدالحميد خسروشاهى* نيز از علما و مشاهير خسروشهر است (رجوع کنید به عقيقى بخشايشى، ج ٢، ص ٦٧٦ـ٦٧٧).

در ١٠٥١ زمين‌لرزه‌اى بين تبريز و درياچه اروميه رخ داد، كه خسروشاه و مناطق اطراف آن را ويران كرد و تلفات بسيارى برجاى گذاشت (رجوع کنید به امبرسز وملويل، ص ٤٩).

٢) شهر خسروشهر، در ارتفاع ٣٦٠ ،١مترى و در حدود ٢٥ كيلومترى جنوب‌غربى تبريز (مركز استان آذربايجان‌شرقى) واقع است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٣، ص ١٥٤). خسروشاه/ خسروشهر در ١٣٣٣ش شهر شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، همانجا). طبق سرشمارى ١٣٨٥ش، جمعيت اين شهر ٧٩٤،١٢ تن بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ذيل «استان آذربايجان شرقى»).

اين شهر يكى از شهرهاى قديم آذربايجان است كه گويا به سبب اقامت چند روزه خسروانوشيروان* ساسانى در آن، خسروشاه ناميده شده بود. اطلاعات اندكى نيز در منابع جغرافيايى قديم درباره آن وجود دارد.

در اوايل قرن هفتم، ياقوت حموى (ذيل «خسروشاه») خسروشاه را شهرى داراى بازار و عمارت و در شش فرسنگى تبريز ذكر كرده است. در اواخر قرن هفتم، رشيدالدين فضل‌اللّه (ص ٩٤ـ٩٥) اين شهر را در شمار اعمال تبريز نام برده است، در اوايل قرن هشتم، حمداللّه مستوفى (ص ٧٩) خسروشاه را از آباديهاى بزرگ ناحيه تبريز، و ابوالفداء (ص ٣٨٧) آن را شهرى كوچك در هفت فرسنگى تبريز در آذربايجان ذكر كرده‌اند. طاهرى (ص١٥٠) به نقل از راولينسون، كه در ١٢٥٤ به ايران سفر كرده بود، خسروشاه را دهكده‌اى بسيار خرّم، با آب و هوايى معتدل به‌سبب نهرهاى متعدد جارى در آن آورده است. در دوره ناصرى، خسروشاه جزو قريه‌هاى موقوفه مسجد كبود تبريز به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به مشكور، ص ٦٧١)، در زمان انقلاب مشروطه، ميرآقا خسروشاهى، از مشروطه‌طلبان ناحيه، پس از دستگيرى به دار آويخته شد (براون، ص٢٢٠).

بعد از پيروزى انقلاب اسلامى، در ٢١ مهر ١٣٥٨ نام آن به خسروشهر و نام ايستگاه راه‌آهن خسروشاه، بين تبريز و مراغه، به ايستگاه راه‌آهن زارعى تغيير يافت (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١٣، ص ١٥٥؛ ايران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ريزى و خدمات مديريت، ص ٢؛ ايران. قوانين و احكام، ص ٦٦١).

منابع :
(١)ابن‌كربلائى، روضات‌الجنان و جنات‌الجنان، چاپ جعفر سلطان‌القرائى، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ش؛
(٢) اسماعيل‌بن على ابوالفداء، كتاب تقويم‌البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاريس ١٨٤٠؛
(٣) ايران. قوانين و احكام. مجموعه قوانين سال ١٣٧٥، تهران: روزنامه رسمى كشور، ١٣٧٦ش؛
(٤) ايران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ريزى و خدمات مديريت، تغيير نام واحدهاى تقسيمات كشورى و عوارض طبيعى از ابتداى انقلاب اسلامى تا پايان فروردين ماه ١٣٦٥، ]تهران ١٣٦٥ش[؛
(٥) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٦) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٧) ادوارد گرانويل براون، نامه‌هائى از تبريز، ترجمه حسن جوادى، تهران ١٣٥١ش؛
(٨) جمال ترابى‌طباطبائى، مسجد صفوى خسروشهر، تبريز ١٣٨٢ش؛
(٩) حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛
(١٠) اسماعيل ديباج، آثار باستانى و ابنيه تاريخى آذربايجان، ]تهران[ ١٣٤٦ش؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) رشيدالدين فضل‌اللّه، كتاب تاريخ مبارك غازانى: داستان غازان‌خان، چاپ كارل‌يان، لندن ١٣٥٨/١٩٤٠؛
(١٣) ابوالقاسم طاهرى، جغرافياى تاريخى گيلان، مازندران، آذربايجان از نظر جهانگردان، ]تهران[ ١٣٤٧ش؛
(١٤) عبدالرحيم عقيقى بخشايشى، مفاخر آذربايجان، تبريز ١٣٧٤ـ١٣٧٩ش؛
(١٥) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :١٣ اروميه، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧٥ش؛
(١٦) عبدالعلى كارنگ، آثار و ابنيه تاريخى شهرستان تبريز، در آثار باستانى آذربايجان، ج ١، تهران: انجمن آثار ملى، ١٣٥١ش؛
(١٧) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved Apr. ١٩, ٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census٨٥/census٨٥/natayej/census٨٥.rawdata;

محمدجواد مشكور، تاريخ تبريز تا پايان قرن نهم هجرى، تهران ١٣٥٢ش؛
(١٨) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش؛
(١٩) نقشه جمهورى اسلامى ايران: براساس تقسيمات كشورى، مقياس ٠٠٠،٦٠٠،١:١ ،تهران : گيتاشناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢٠) ياقوت حموى؛
(٢١) NicholasNicholasAmbraseysand Charles Peter Melville,A history of Persian earthquakes, Cambridge ١٩٨٢.
/ فرزانه ساسان‌پور/