ثابِت بن اَسلَم بُنانی ، از بزرگان تابعین و محدّثان بصره در قرن دوم . کنیة وی ابومحمد و منسوب به بنانه است ، که برخی آن را نام قبیلة بنی سعدبن لُؤَیّبن غالب و برخی نام مادر یا دایة فرزندان سعد دانسته اند و برخی نیز گفته اند که نام محله ای در بصره بوده که قبیلة بنانه ، ساکن آنجا بوده است (ابن قُتَیبَه ، ص ٤٧٦؛ ابن ماکولا، ج ١، ص ٣٦٠؛ ابن اثیر، ج ١، ص ١٧٨). ثابت همیشه ملازم اَنَس بن مالک ، صحابی پیامبر، بود و از یاران خاص او به شمار می آمد و چهل سال با او مصاحبت داشت . انس بن مالک نیز او را بسیار ستوده و «مفاتیح الخیر» خوانده است (مِزّی ، ج ٤، ص ٣٤٧ـ ٣٤٨). بیشتر روایات ثابت از انس بن مالک نقل شده است (ابن حجر عسقلانی ، ج ٢، ص ٣).

او علاوه بر انس بن مالک ، از صحابه و تابعین بسیاری استماع حدیث کرد، از جمله از عبداللّه بن زبیر، عبداللّه بن عمر، عبداللّه بن رباح انصاری ، عبداللّه بن مُغَفَّل مُزَنی و عبدالرحمان بن

ابی لیلی (برای آگاهی از مشایخ او رجوع کنید به بخاری ، ج ٢، جزء ١، قسم ٢، ص ١٥٩؛ مزّی ، ج ٤، ص ٣٤٥ـ٣٤٦؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجا). عدة بسیاری نیز از ثابت حدیث نقل کرده اند، از جمله پسرش محمد، سلیمان اَعْمَش ، عیسی بن طَحّان جُشَمی ،

جریربن حازم ، جعفربن سلیمان ضُبَعّی ، حمّادبن زید و حمّادبن سَلَمه . جمعی از محدّثان غیر ثقه و ناشناخته نیز از او روایت کرده اند. شمار احادیث منقول از او را ٢٥٠ نوشته اند (ابن عدیّ، ج ٢، ص ١٠٠ـ١٠١؛ مزّی ، ج ٤، ص ٣٤٥ـ٣٤٦؛ ذهبی ، ج ١، ص ١٢٥؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجا). علمای رجال اهل سنّت ثابت بن اسلم را توثیق کرده و احادیث وی را صحیح دانسته اند. همچنین وی را به زهد و عبادت ستوده اند ( رجوع کنید به ابن سعد، ج ٧، قسم ٢، ص ٣ـ٤؛ ابن ابی حاتم ، ج ٢، ص ٤٤٩؛ ابن حبّان ، ج ١، ص ٨٩؛ ابن جوزی ، ج ٧، ص ١١٨؛ ابن حجر عسقلانی ، همانجا).

در بارة مذهب ثابت بحثی وجود دارد: در برخی منابع ، احتمال شیعه بودن وی مطرح شده است ولی طبرسی (ج ٢، ص ٣١٦ـ٣١٧) روایتی از او در بارة امام سجاد علیه السلام نقل کرده که نشان می دهد وی از آن حضرت شناختی نداشته است (نیز رجوع کنید به امین ، ج ٤، ص ٧). شیخ طوسی (ص ٨٥) به سبب مصاحبت کوتاه ثابت با امام سجاد علیه السلام او را از اصحاب ایشان شمرده ، که دلیل شیعه بودن وی نیست . شیخ طوسی (ص ٣٦) در زمرة اصحاب حضرت علی علیه السلام ، از «ثابت انصاری بنانی با کنیة ابوفُضالة » نام برده و گفته است که وی در جنگ بدر شرکت داشت و در صفّین به شهادت رسید. بنا بر تحقیق تُستَری ، تطبیق ثابت بنانی بر ابوفضالة اشتباه است ، زیرا ابوفضاله ای که در جنگ بدر شرکت داشته و در صفّین شهید شده ، انصاری بوده و نامش در منابع رجالی ذکر نشده ولی ثابت بن اسلم بنانی از طایفة سعدبن لوّی بوده است ( رجوع کنید بهج ٢، ص ٤٣٩؛
نیز رجوع کنید به خوئی ، ج ٣، ص ٣٨٢ـ٣٨٤). به نوشتة ابن قتیبه (همانجا) ثابت بنانی همان ثابت بن اسلم تابعی بوده که در زمان خالد قَسْری در عراق درگذشته است .

در بارة سال وفات ثابت نیز اختلاف نظر وجود دارد؛
آن را در ١٢٧، ١٢٣ یا ١٢٠ دانسته اند (صَفَدی ، ج ١٠، ص ٤٦١؛
یافعی ، ج ١، ص ٢٠٤؛
ابن حجر عسقلانی ، همانجا).

منابع :
(١) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح و التعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ١٣٧٣/١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٣) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن حبان ، کتاب الثقات ، حیدرآباد دکن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥) ابن حجر عسقلانی ، تهذیب التهذیب ، حیدرآباد دکن ١٣٢٥ـ١٣٢٧؛
(٦) ابن سعد (لیدن )؛
(٧) ابن عدیّ، الکامل فی ضعفاء الرجال ، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(٨) ابن قتیبه ، المعارف ، چاپ ثروت عکاشه ، قاهره ١٩٦٠؛
(٩) ابن ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف فی الاسماء و الکنی و الانساب ، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٠) امین ؛
محمدبن اسماعیل بخاری ، کتاب التاریخ الکبیر ،

(١١) ( بیروت ? ١٤٠٧/١٩٨٦ ) ؛
(١٢) تستری ؛
(١٣) خوئی ؛
(١٤) محمدبن احمد ذهبی ، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٩٥٥ـ ١٩٥٨/ ١٣٧٦ـ ١٣٧٧، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٥) صفدی ؛
(١٦) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١٧) محمدبن حسن طوسی ، رجال الطوسی ، نجف ١٣٨٠/ ١٩٦١، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٨) یوسف بن عبدالرحمان مزّی ، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، ج ٤، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٩) عبداللّه بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧.

/ داود الهامی /