جِسْر ، جنگ‌ ، جنگ‌ یك‌ روزه مسلمانان‌ و ایرانیان‌ در سال‌ سیزدهم‌ هجرت‌، كه‌ به‌ شكست‌ مسلمانان‌ انجامید. چون‌ این‌ جنگ‌ در كنار رود فرات‌ و پُلی‌ (جسر) كه‌ بر روی‌ آن‌ بسته‌ شده‌ بود، رخ‌ داد، آن‌ را جسر نامیدند. همچنین‌ به‌ قَرْقَس‌، قُسّالنّاطِف‌ و مَرْوَحه‌ نیز معروف‌ است‌ ( رجوع کنید به طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٤). قسّالنّاطف‌ و مروحه‌ در ساحل‌ شرقی‌ و غربی‌ فرات‌ نزدیك‌ كوفه‌ واقع‌ بودند (یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «قسّالنّاطف‌»). جنگ‌ جسر در ماه‌ شعبان‌ (طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٥) یا آخر رمضان‌ (بلاذری‌، ص‌ ٣٥٢) روی‌ داد. در این‌ سال‌ عمربن‌ خطاب‌، ابوعُبید ثقفی‌ را با هزار سپاهی‌ به‌ عراق‌ فرستاد و به‌ مَثنّی‌'بن‌ حارِثَه‌ نوشت‌ كه‌ به‌ او بپیوندد. ابوعبید نیز با برانگیختن‌ اقوام‌ عرب‌ و تشویق‌ آنان‌ به‌ جهاد و وعده به‌دست‌ آوردن‌ غنیمت‌، سپاه‌ بسیاری‌ گرد آورد (همان‌، ص‌٣٥٠). ابن‌اعثم‌ (ج‌ ١، ص‌ ١٣٤) واقعه جسر را اولین‌ جنگ‌ سپاه‌ اسلام‌ با ایرانیان‌ دانسته‌ است‌ اما پیش‌ از آن‌، ابوعبید در دو نبرد با سپاهیان‌ ایرانی‌ به‌ فرماندهی‌ جابان‌ و جالینوس‌، پیروز شده‌ بود. جالینوس‌ پس‌ از شكست‌، با باقیمانده سپاه‌ خود به‌ نزد رستم‌ فرخزاد بازگشت‌ و او بهمن‌ جادویه‌ ذوالحاجب‌ را كه‌ در دشمنی‌ با اعراب‌ از همه‌ سخت‌تر بود، به‌ مقابله ایشان‌ فرستاد (طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٤٩ـ ٤٥٤؛ قس‌ بلاذری‌، همانجا؛ ابن‌اعثم‌ كوفی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٣ـ ١٣٤). سپاهیان‌ ابوعبید در مَرْوَحه‌، كه‌ محل‌ برج‌ و عاقول‌ (دژ و سنگر) بود، و سپاهیان‌ بهمن‌ در قسّالنّاطف‌ اردو زدند (خلیفه بن‌ خیاط‌، ص‌ ٨٣؛ طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٤). بهمن‌ كه‌ در این‌ جنگ‌ درفش‌ كاویان‌ را به‌همراه‌ داشت‌، پیكی‌ نزد ابوعبید فرستاد و پیغام‌ داد یا شما از فرات‌ بگذرید و به‌ سوی‌ ما بیایید یا بگذارید ما به‌ طرف‌ شما بیاییم‌. عمر به‌ ابوعبید فرمان‌ داده‌ بود كه‌ بدون‌ مشورت‌ با مسلم‌بن‌ اسلم‌ جَریش‌ و سَلیط‌بن‌ قیس‌ تصمیمی‌ نگیرد، اما ابوعبید به‌رغم‌ مخالفت‌ سردارانش‌ پذیرفت‌ كه‌ از فرات‌ بگذرد و به‌ سوی‌ لشكر ایرانیان‌ برود (طبری‌، همانجا؛ مسعودی‌، ج‌ ٣، ص‌٥٠ـ٥١). به‌گفته برخی‌ مورخان‌ ( رجوع کنید به خلیفه بن‌ خیاط‌، همانجا؛ بلاذری‌، ص‌ ٣٥١؛ ابن‌اعثم‌ كوفی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٣) ابن‌صَلوبا/ صلوتا، یكی‌ از دهقانان‌ آن‌ ناحیه‌، در محلی‌ به‌نام‌ بانِقیا، بر روی‌ فرات‌ پل‌ بست‌ ولی‌ به‌ روایتی‌ دیگر ( رجوع کنید به بلاذری‌، همانجا) این‌ پل‌ پیش‌ از آن‌ نیز وجود داشته‌ و متعلق‌ به‌ اهالی‌ حیره‌ بوده‌ و ابوعبید آن‌ را ترمیم‌ كرده‌ است‌. پس‌ از عبور از فرات‌، اسبهای‌ مسلمانان‌ از ترس‌ فیلهای‌ سپاه‌ ایران‌ رم‌ كردند. ابوعبید فرمان‌ داد به‌ فیلها حمله‌ كنند و سواران‌ آنها را پایین‌ بكشند، خودش‌ نیز به‌ فیلی‌ حمله‌ كرد، ولی‌ زیر پای‌ آن‌ كشته‌ شد (طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٦ـ٤٥٧؛ مسعودی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٥١؛ ابن‌اثیر، ج‌ ٢، ص‌ ٤٣٩). سپاه‌ مسلمانان‌ با كشته‌ شدن‌ ابوعبید ضعیف‌ شد (ابن‌اثیر، همانجا) و سپاه‌ ایران‌ كه‌ با دادن‌ شش‌ هزار تلفات‌ در حال‌ شكست‌ بود، دوباره‌ حمله‌ را آغاز كرد (طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٥؛ مسعودی‌، همانجا). ابوعبید پیش‌ از كشته‌ شدن‌، جانشینان‌ خود را انتخاب‌ كرده‌ بود، اما آنان‌ نیز یكی‌ پس‌ از دیگری‌ كشته‌ شدند و سپاه‌ مسلمانان‌ شروع‌ به‌ عقب‌نشینی‌ كرد. عبداللّه‌بن‌ مَرْثَد (یزید) ثقفی‌ پل‌ را خراب‌ كرد تا مانع‌ فرار آنان‌ و سبب‌ ادامه جنگ‌ و پیروزی‌ مسلمانان‌ شود. گروهی‌ از مسلمانان‌ در فرات‌ افتادند و به‌ آنهایی‌ كه‌ ماندند ایرانیان‌ حمله‌ كردند. مثنّی‌بن‌ حارثه‌ دوباره‌ پل‌ را بست‌ تا مسلمانان‌ از آن‌ بگذرند (خلیفه بن‌ خیاط‌، ص‌ ٨٣ ٨٤؛ طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٥، ٤٥٧؛ ابن‌اثیر، ج‌ ٢، ص‌ ٤٣٩ـ٤٤٠). در همان‌ زمان‌ به‌ سپاه‌ ایران‌، كه‌ می‌خواست‌ از پل‌ عبور كند و به‌ تعقیب‌ مسلمانان‌ بپردازد، خبر رسید كه‌ در مدائن‌ بر ضد رستم‌ شورش‌ شده‌ و بهمن‌ ناگزیر به‌ مدائن‌ بازگشت‌ (طبری‌، همانجا؛ ابن‌اثیر، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٠). گروهی‌ از سپاهیان‌ فراری‌ به‌ مدینه‌ رفتند و عمر آنان‌ را بخشید (طبری‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٥٨).

منابع‌:
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌اعثم‌ كوفی‌، كتاب‌الفتوح‌، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) بلاذری‌ (بیروت‌)؛
(٤) خلیفه بن‌ خیاط‌، تاریخ‌ خلیفه بن‌ خیاط‌، روایه بقی‌بن‌ مخلد، چاپ‌ سهیل‌ زكار، بیروت‌ ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٥) طبری‌، تاریخ‌ (بیروت‌)؛
(٦) مسعودی‌، مروج‌ (بیروت‌)؛
(٧) یاقوت‌ حموی‌.

/ فهیمه‌ علی‌بیگی‌ /