بُرجُلانی ، ابوجعفر محمدبن حسین معروف به ابوالشیخ ، صوفی ، زاهد و محدث قرون دوم و سوم . او را به محلة بُرجلانیة بغداد یا بُرجلان ، دهکده ای تابعِ واسطِ عراق ، منسوب کرده اند (خطیب بغدادی ، ج ٢، ص ٢٢٢؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٥٠؛ سمعانی ، ج ٢، ص ١٣٩) و به سبب اقامتش در بغداد، بغدادی ، و به سبب زهد و منش صوفیانه و تربیت صوفیانی چند، صوفی و زاهد خوانده اند (صفدی ، ج ٢، ص ٣٣٧؛ سلمی ، ص ٢٣٣؛ بغدادی ، ج ٦، ص ١٣) از تولد، کودکی و تحصیلات برجلانی ، اطلاعی در دست نیست ، فقط می دانیم که در ٢٣٨ در گذشته است ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ، ج ٢، ص ٢٢٣؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٥٠؛ سمعانی ، ج ٢، ص ١٣٩). وی در یادگیری احادیث دایر بر زهد، اهتمام بسیار داشته و از استادان بزرگی بهره برده و حدیث شنیده است که برخی از آنها عبارت اند از: حسین بن علی جُعفی ، زیدبن حَبّاب ، سعیدبن عامر، ازهربن سعد السّمان ، طلق بن غنام ، خالدبن عمرو اُموی ، ابو نعیم کوفی ، مالک بن ضیغم ، ابن لهیعة و هیثم بن عبدالصید (صفدی ، همانجا؛ سلمی ، همانجا؛ ذهبی ، سیر ، ج ١١، ص ١١٢).

برجلانی بر زهدیات و رقایق (دانش سیر و سلوک )، اهتمام داشته و شاگردان و پیروانی در زهد و عرفان رهبری و تربیت کرده است ؛ از جمله : ابراهیم بن عبداللّه بن الجُنَید؛ ابویعلی * الموصلی ، محمدبن یحیی الواسطی ؛ و دو تن از آنان که شهرت بیشتری یافته اند؛ یکی ابوبکر عبدالله بن محمّد معروف به ابن ابی الدّنیا * (متوفی ٢١٨)، دیگری ابوالعباس احمدبن مَسروق طوسی (متوفی ٢٩٨ یا ٢٩٩؛ خطیب بغدادی ، ج ٢، ص ٢٢٢؛ ذهبی ، سیر ، ج ١١، ص ١١٢؛ سمعانی ، ص ١٣٩؛ سلمی ، ص ٢٣٣، نیز ذیل شرح حال ابن مسروق ، برجلانی را در شمار استادان او بر شمرده است ).

به نوشتة خطیب بغدادی (ج ٢، ص ٢٢٣)، و بیشتر منابع ـ به نقل از او ـ هنگامی که از احمدبن حنبل * دربارة حدیث زهد پرسش شد، او تنها فرد شایسته برای سخن گفتن در این باره را محمدبن حسین برجلانی دانست و به مخاطب خود گفت که به وی رجوع کند (علیک بمحمدبن الحسین البرجلانی ). او همچنین می نویسد که از ابراهیم بن اسحاق * حربی دربارة شخصیت برجلانی پرسیدند، پاسخ داد که جز خیر و خوبی چیزی دربارة او نمی دانم (م'ا عَلِمْتُ اِلاّ' خَیْرا). جز این جمله ، دربارة او، خصوصاً نسبت به وثاقتش ، مطلبی نقل نشده است ؛
ازینرو ذهبی ( میزان ، ج ٣، ص ٥٢٢) و عسقلانی (ج ٥، ص ١٣٧) گفته اند: دربارة برجلانی جرح و تعدیلی ندیده ایم ؛
و سپس سخن ابراهیم حربی را آورده اند. البته چنین تعبیراتی گواه بر والایی تربیت اوست . برجلانی را ابن عماد (ج ٢، ص ٩٠) مصنف زهدیات ، و ابن ندیم (ص ٢٣٦) از مصنفان کتب زهد و ورع خوانده اند؛
ذهبی ( میزان ، ج ٣، ص ٥٢٢) و صفدی (ج ٢، ص ٣٣٧) نیز او را به کثرت تألیف ستوده اند. زرکلی (ج ٦، ص ٩٧) گوید: ابن ابی یعلی از او به «صاحب التصانیف » یاد کرده است . ابن ندیم (همانجا) و، به پیروی از او، بغدادی (ج ٢، ص ١٣)، از آثار برجلانی ، الجود و الکرم ؛
الصّبر ؛
الصّحبة ؛
الطاعة ؛
المتیّمین و الهّمة را یاد کرده اند.

منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٣) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین : اسماء المرجوع کنید به لفین و آثار المصنفیّن ، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون ، ج ٦، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٥) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، مدینه ( بی تا. ) ؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، بیروت ١٤٠٢ـ ١٤٠٩/ ١٩٨٢ـ ١٩٨٨؛
(٧) همو، میزان الاعتدال فی نقد الرجال ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٩) محمدبن حسین سلمی ، طبقات الصوفیه ، لیدن ١٩٦٠؛
(١٠) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(١١) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٢، چاپ س .دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٩٤/١٩٧٤؛
(١٢) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ ابراهیم دیباجی /