بَنّانی (یا : اَلْبَنّانی ) ، خانواده ای از یهودیانِ مسلمان شدة فاس که از قرن دوازدهم به بعد، علمای مذهبی برجسته ای در آن پرورش یافته اند. این خانواده ، و چند خانوادة یهودی تبار دیگر، هنوز هم از نخبگان علمای اسلامی فاس به شمار می آیند. مهمترین اعضای این خانواده عبارت اند از :

١) ابوعبداللّه محمدبن عبدالسّلام بن حمدون (متوفی ١١٦٣). او آخرین نمایندة برجستة مکتب قدیم فاس است ، که سنن عمدة تتبّعات مذهب مالکی کشور مغرب (رجوع کنید به برک ، ص ٨٨) را همراه با سنن مالکی شرق ، که در آنجا نیز تحصیل کرده بود، در خود جمع داشت . شاگردان فراوانی پرورش داد. کتاب فَهرَسة او برای بررسیهای فقهی در فاسِ آن عصر منبع مهمی به شمار می آید. شرح او بر الحزب الکبیر ابوالحسن علی شاذلی مؤیّد ارتباط مستمر خانوادة وی با طریقة شاذلیه است . اثر عمدة او شرحی است بر کتاب الاکتفاء فی مغازی المصطفی والثلاثة الخلفاء ، اثر سلیمان بن موسی ابوربیع حَمْیَری کَلاعی ، دربارة غزوات پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و سه خلیفة اول . پسرش ، عبدالکریم ، شرح حال او را نوشته است ( دربارة کتابهای او رجوع کنید به محمد عبدالحی کتانی ، ج ١، ص ٢٢٥؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ٣٢٧ ) .

٢) ابوعبداللّه محمدبن حسن بن مسعود (متوفی ١١٩٤). برخی از آثار او عبارت است از : حاشیه ای بر شرح عبدالباقی زُرقانی * بر مختصر خلیل بن اسحاق ( از مشهورترین و پر شرحترین متون فقهی مالکی ) (که در ١١٧٣ تألیفش به پایان رسید)؛ حاشیه ای بر شرح مختصرالمنطق محمّدبن یوسف سنوسی * ؛ شرحی بر السُلَّم عبدالرحمان بن محمد اخضری ، که بارها چاپ شده است ؛ و کتاب مشهوری به نام فَهْرَسَه ( رجوع کنید به محمد عبدالحی کتانی ، ج ١، ص ٢٢٧ به بعد؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٥٩٠ ) .

٣) مصطفی بن محمدبن عبدالخالق ، که در ١٢١١ حاشیه ای بر مختصر تفتازانی ( شرح کوتاه تفتازانی بر تلخیص المفتاح خطیب قزوینی ) در بلاغت نوشته که چندین بار مستقلاً یا همراه با حواشی محمدبن محمد انبابی (متوفی ١٣١٣)، به چاپ رسیده است ( رجوع کنید به سرکیس ، همانجا ) .

٤) محمدبن محمدبن محمدالعربی بن عبدالسّلام بن حمدون (متوفی ١٢٤٥)، نوادة برادر ابوعبداللّه محمدبن عبدالسلام بن حمدون که مفتی مالکی مکّه شد ( رجوع کنید به محمد عبدالحی کتانی ، ج ١، ص ٢٢٩ ) .

٥) محمد، معروف به فرعون (متوفی ١٢٨٢)، مؤلف الوثائق که چندین بار مستقلاً و نیز همراه با شرح عبدالسلام بن محمد هواری (متوفی ١٣٢٨) به طبع رسیده است .

برای اطلاع از سایر اعضای خانوادة بنانی رجوع کنید به منابع .

عبدالرحمان بن جاداللّه بنانی (متوفی ١١٩٨) که نسبت بنانی را از دهکده ای در مجاورت مُنَسْتِر، در حوالی مرکز تونس ، گرفته است (رجوع کنید به مخلوف ، ج ١، ص ٣٤٢؛
سرکیس ، ج ١، ستون ٥٩١؛
بروکلمان ، ج ٢، ص ١٠٩، > ذیل < ، ج ٢، ص ١٠) و نیز ابوالقاسم ابراهیم ورّاق (قبل از ٩٠٠) که نسبتش محل تردید است (رجوع کنید به بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٥٨٥)، از اعضای این خانواده نیستند.

منابع :
(١) ( اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠ ) ؛
(٢) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، ج ١، ستون ٥٨٩ـ٥٩١؛
(٣) احمدبن خالد سلاوی ، الاستقصا ، ج ٤، ص ١٢٩؛
(٤) عبدالحفیظ فاسی ، ریاض الجنه ، ج ٢، ص ٢٠ به بعد، ١٠٠ و بعد؛
(٥) محمدبن طیب قادری ، نشرالمثانی ، ج ٢، ص ٢٥٧؛
(٦) محمدبن جعفر کتانی ، سلوة الانفاس ، ج ١، ص ١٤٦ـ ١٤٨، ١٦١ـ١٦٣؛
(٧) ( محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات و معجم المعاجم و المشیخات و المسلسلات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢ ) ؛
(٨) محمدبن محمد مخلوف ، شجرة النور الزکیة ، ج ١، ص ٣٥٣، ٣٥٧، ٤٣١؛

(٩) Ben Cheneb and Lإvi-Provenµal, "Essai de rإpertoire chronologique des إditions de Fةs", RAfr. , ٦٢ (١٩٢١), ٦٣ (١٩٢٢;
(١٠) index by H. Pإrةs and A. Sempإrإ, in Bull. ـtudes Arabes , no. ٣٢, ١٩٤٧, s.v. "Banna ¦ n ¦ â ");
(١١) J. Berque, "Ville et universitإ. Aperµu sur l'histoire de l'إcole de Fةs", Revue historique de droit franµais et إtranger , ٢٧ (١٩٤٩), ١٠٢;
(١٢) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden١٩٤٣-١٩٤٩, I,٣٥٥, II,٣٢٥, Supplementband , ١٩٣٧- ١٩٤٢, I, ٥١٨, II, ٩٨, ٣٥٥, ٦٨٦, ٧٠٦;
(١٣) E. Lإvi- Provenµal, Les Historiens des Chorfa , Paris ١٩٢٢, ١٤٦, n.٧, ٣١٢f.

/ ی . شاخت ( د. اسلام ) /