تِلاوَت ، واژه و اصطلاحی قرآنی . تلاوت ، یکی از صورتهای مصدری ریشة ت ـ ل ـ و و به معنای خواندن است (بیهقی ، ج ١، ص ٩٩). به نوشتة ابن فارس (ذیل «تلو») این ریشه یک معنا بیش ندارد و آن در پی آمدن (اِتْباع ، اتّباع ) است و چون در خواندن قرآن آیات در پی یکدیگر می آیند، به آن «تِلاوة القرآن » گفته شده است . راغب اصفهانی (ذیل «تلی ») نیز همین معنا را برای ریشة مذکور بیان کرده و گفته است به خواندن قرآن و اندیشیدن در معانی آن تِلاوت می گویند. وی همچنین اشاره کرده که واژه تِلاوت فقط به خواندن کتابهای آسمانی اختصاص دارد، بر خلاف قرائت که کاربرد آن عام است ، اما به نوشتة ابن منظور (ذیل «تلا») برخی کاربرد تلاوت را نیز عام می دانند. مفسران نیز تلاوت را به معنای خواندن و بر گرفته از معنای اصلی آن (در پی آمدن ) دانسته اند. از جمله ، به نوشتة طوسی و طبرسی (ذیل بقره : ٤٤) و طباطبائی (ج ٥، ص ٢٩٨) خواندن (قرائت ) را از آنرو تلاوت می گویند که حروف از پی یکدیگر می آیند (قس طوسی ، ذیل بقره : ١٢١). توضیح بعدی طوسی و طبرسی (همانجاها) نیز در خور توجه است : عمل خواندن را تلاوت می گویند چون حروف در پی یکدیگر ادا می شوند و به آن قرائت می گویند از آنرو که حروف در یک جا جمع می شوند (اصل معنای ق ـ ر ـ ء جمع شدن است ).

لفظ تلاوت فقط یک بار در قرآن کریم ( رجوع کنید به بقره : ١٢١) آمده ، اما مشتقات آن بیش از پنجاه بار به کار رفته است ( رجوع کنید به عبدالباقی ، ذیل «تلا»). فرق معنایی تلاوت و قرائت این است که قرائت به معنای خواندن و غالباً خواندن صورت ظاهر آیات است ، اما تلاوت هم خواندن صورت ظاهر آیات است و هم در موردی به کار می رود که شخص ضمن خواندن کلام الاهی ، به معانی و مفاهیم و مصادیق و اوامر و نواهی نیز توجه دارد، چنانکه گویی آیات در همان لحظه بر او نازل می شوند ( رجوع کنید به الموسوعة الفقهیّة ، ج ١٣، ص ٢٥٠ـ٢٦٠).

در قرآن تلاوت و مشتقات آن عموماً برای خواندن مطالبی به کار رفته که پیروی از مضامین آنها ضروری است (راغب اصفهانی ، همانجا). تلاوت قرآن دارای مراتبی است که بالاترین آنها حق تلاوت آن است ( رجوع کنید به بقره : ١٢١؛ نهج البلاغة ، خطبة ١١٠؛ علی بن حسین ( ع ) ، ص ٤٥٨، دعای ٤٧). در معنای حق تلاوت اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را خواندن یا پیروی کردن با خضوع و خشوع و صفای اعتقاد و بدون تغییر و تحریف قرآن دانسته اند. کلبی آن را درنگ کردن به هنگام ذکر جنّت و نار و طلب بهشت از خدا و پناه بردن به او از شرّ جهنم ، بیان کرده است . بعضی نیز حق تلاوت را ترتیل * الفاظ قرآن و فهم معانی آن و تدبر در آن یا عمل کردن به محکمات قرآن و ایمان آوردن به متشابهات آن ذکر کرده اند ( رجوع کنید به سُیوطی ،ج ١، ص ١١١؛ کاشانی ، ج ١، ص ٢٩٠). بنا بر روایاتی از پیامبر اکرم و امام علی و امام صادق علیهم السلام ، حق تلاوت مرتبه ای است که تلاوت کنندة قرآن ، آن را با فهم وتدبر بخواند و به دستورهای آن به گونه ای شایسته عمل کند ( رجوع کنید به نهج البلاغة ، خطبة ١٨٢؛ ورّام ، ج ٢، ص ٢٣٦؛ سیوطی ، همانجا). ابن عباس ، ابن مسعود، مجاهدبن جبر و حسن بصری ، تلاوت را پیروی کامل از قرآن ، عمل به حلال و پرهیز از حرام آن ، تفسیر کرده اند (طوسی ، ج ١، ص ٤٤١؛ طبرسی ، ج ١، ص ١٩٨؛ ابوالفتوح رازی ، ج ٢، ص ١٣٥). در قرآن بر فضیلت تلاوت قرآن تأکید شده است ، از جمله در آیة ٢٩ سورة فاطر آمده است که تلاوت صحیح و حقیقی قرآن ، تجارتی بدون زیان است .

در بسیاری از احادیث پیامبر اکرم و ائمة اطهار بر تلاوت قرآن تأکید شده است . در حدیثی نبوی آمده است که تلاوت قرآن ، نور و مایة برکت و وسعت روزی است (کلینی ، ج ٢، ص ٦١٠). در سفارشهای پیامبر اکرم به علی علیه السلام برتلاوت قرآن ، در هر حال ، تأکید گردیده (ابن بابویه ، ج ٤، ص ١٨٨) و در خطبة ١١٠ نهج البلاغة به نیکو تلاوت کردن قرآن توصیه شده است .

در برخی آیات قرآن و در بسیاری از احادیث ، برای تلاوت و قرائت کلام خدا آدابی ذکر شده است که اجمالاً به آداب ظاهری و باطنی تقسیم می شوند ( الموسوعة الفقهیّة ، ج ١٣، ص ٢٥٢ـ ٢٥٣، ٢٥٥ـ٢٥٦). برخی از آداب ظاهری عبارت اند از:

گرفتن وضو و شستن دهان پیش از تلاوت (مجلسی ، ج ٨٩، ص ٢١٣) و پناه بردن به خدا (نحل : ٩٨)، تلاوت با صوت نیکو و دوری از لحن اهل فسق (کلینی ، ج ٢، ص ٦١٦؛ مجلسی ، ج ٨٩، ص ١٩٠ـ ١٩٥)، خواندن با حزن (کلینی ، ج ٢، ص ٦١٤)، گوش فرا دادن و سکوت کردن در هنگامی که قرآن تلاوت می شود (اعراف : ٢٠٤)، مراعات حرمت مصحف و مداومت بر تلاوت (کلینی ، همانجا)، و قرائت به ترتیل (مزّمّل : ٤؛ حویزی ، ج ٤، ص ١٥). همچنین یکی از مهمترین مسائل مرتبط با تلاوت ، فنّ تلفظ صحیح حروف و اصوات قرآن با رعایت لهجة فصیح عربی است که به آن تجوید عملی گفته می شود ( رجوع کنید به تجوید * ).

برخی آداب باطنی نیز عبارت اند از: اخلاص و دوری از ریا (مجلسی ، ج ٨٩، ص ١٨٤)، خشوع (حدید: ١٦؛ مجلسی ، ج ٨٩، ص ٢١٠)، تدبر در هنگام خواندن آیات (ص : ٢٩؛ محمد : ٢٤؛ مجلسی ، ج ٨٩، ص ٢١١) و عمل به احکام و مراعات حدود الاهی ( نهج البلاغة ، خطبة ١٨٢؛ مجلسی ، ج ٨٩، ص ١٨٥).

در بارة تلاوت قرآن و آداب و فضائل آن کتابهای متعددی به زبانهای مختلف از جمله عربی و فارسی تألیف شده است (برای نمونه رجوع کنید به بکائی ، ج ١، ص ٤ـ٦، ج ٤، ص ١٢٧٥ـ١٢٧٦، ١٣٨٦، ١٤٥٤، ج ٧، ص ٢٨٥٨ـ٢٨٥٩).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن بابویه ، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٤٠٤؛
(٣) ابن فارس ؛
(٤) ابن منظور؛
(٥) ابوالفتوح رازی ، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح ، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٦ ش ؛
(٦) محمدحسن بکائی ، کتابنامة بزرگ قرآن کریم ، تهران ١٣٧٤ ش ـ ؛
(٧) احمدبن علی بیهقی ، تاج المصادر ، چاپ هادی عالم زاده ، تهران ١٣٦٦ـ١٣٧٥ ش ؛
(٨) عبدعلی بن جمعه حویزی ، کتاب تفسیر نورالثقلین ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( ١٣٨٣ـ١٣٨٥ ) ؛
(٩) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سیدکیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ ش ) ؛
(١٠) سیوطی ؛
(١١) طباطبائی ؛
(١٢) طبرسی ؛
(١٣) طوسی ؛
(١٤) محمدفؤاد عبدالباقی ، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم ، قاهره ١٣٦٤، چاپ افست تهران ?( ١٣٩٧ ) ؛
(١٥) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ١٣٨٧/ ١٩٦٧؛
(١٦) علی بن حسین (ع )، امام چهارم ، الصحیفة السجادیة ، چاپ محمدجواد حسینی جلالی ، قم ١٣٨٠ ش ؛
(١٧) فتح اللّه بن شکراللّه کاشانی ، منهج الصادقین ، چاپ علی اکبر غفاری ، تهران ?( ١٣٨٥ ) ؛
(١٨) کلینی ؛
(١٩) مجلسی ؛
(٢٠) الموسوعة الفقهیّة ، ج ١٣، کویت : وزارة الاوقاف والشئون الاسلامیة ، ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٢١) مسعودبن عیسی ورّام ، تنبیه الخواطر و نزهة النواظرالمعروف بمجموعة ورّام ، ( چاپ علی اصغر حامد ) ، تهران ?( ١٣٧٦ ) .

/ کریم دولتی /