دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٣٦
بÙطْروجی ، ابواسØاق نورالدین اشبیلی ØŒ ستاره شناس اندلسی در قرن ششم Ùˆ Ù‡Ùتم . چون در بطروج (پدروش ) در شمال قرطبه (کوردوبا) به دنیا آمده بود، ملقب به بطروجی
( یا بتروجی ) شد Ùˆ به سبب اقامت طولانی در اَشبیلیه (سویل ) به اشبیلی شهرت یاÙت . در منابع غربی آلپتراگیوس نامیده Ù…ÛŒ شود.
( دربارة زندگی Ùˆ Ù…ØÙ„ تØصیلاتش اطلاعی در دست نیست ØŒ Ùقط Ù…ÛŒ دانیم Ú©Ù‡ شاگرد ابن Ø·Ùیل * Ùیلسو٠مشهور، Ùˆ معاصر ابن رشد * بوده است ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ØŒ ذیل «بطروجی اشبیلی ») ) . یهودابن سولومون کوهÙÙ† ØŒ از مردم طلیطله (تولدو) مرگ او را در ٦١٤ ذکر کرده است ØŒ ولی این تاریخ سال ترجمة کتاب الهیئة او به زبان لاتینی است . بدون تعیین هر گونه تاریخ قطعی ØŒ Ù…ÛŒ توان ÙˆÙات بطروجی را در اوایل قرن Ù‡Ùتم دانست .
اندیشة انتقاد از نظام نجومی بطلمیوس * Ùˆ ایجاد تغییر در این نظام را ابن Ø·Ùیل ØŒ با تکیه بر ÙلسÙØ© طبیعی ارسطو، در بطروجی برانگیخت . به Ú¯Ùتة بطروجی ØŒ ابن Ø·Ùیل نظام نجومی جدیدی Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯ Ú©Ù‡ در آن از Ùلکهای خارج مرکز Ùˆ تدویر استÙاده نمی شد Ùˆ با الگوی بطلمیوسی متÙاوت بود. ابن Ø·Ùیل در یکی از کتابهای خود وعدة عرضه کردن چنین نظامی را داده ØŒ ولی ظاهراً نتوانسته است آن را عملی کند. کارمÙدی (ص ١٢١Ù€١٣٠) با توجه به تشابه نظام نجومی بطروجی Ùˆ نظریات ساده تر ابن رشد، مأخذ هر دو را کتاب ابن Ø·Ùیل دانسته است Ú©Ù‡ اکنون موجود نیست .
بطروجی به سÙارش ابن Ø·Ùیل ØŒ کتاب الهیئة را نوشت Ú©Ù‡ سبب شهرتش شد. ÙˆÛŒ با مطالعة Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ù…Ø¬Ø³Ø·ÛŒ جابربن اÙÙ„Ø Ø§Ø´Ø¨ÛŒÙ„ÛŒ ØŒ با انتقادهای او به نظام بطلمیوس Ù€ Ú©Ù‡ پیش از دیگران انجام داده بود Ù€ آشنا شد. مهمترین ایرادی Ú©Ù‡ بطروجی در نظام بطلمیوسی یاÙت قابل ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù†Ø¨ÙˆØ¯Ù† این نظام با قواعد اساسی طبیعیات ارسطویی بود؛ به بیان دیگر این نظام به ارسطو ÙˆÙادار نبود.
به عقیدة ارسطو، آسمان متشکل از Ùلکهای تودرتو Ùˆ متØدالمرکزی است Ú©Ù‡ Øرکتهای خاص خود را دارند. هر ÙÙ„Ú© شامل یک یا چند جرم آسمانی (ثوابت Ùˆ سیارات ) است Ú©Ù‡ با Øرکت اÙلاک تغییر مکان Ù…ÛŒ دهند. بنابراین ØŒ هر ÙÙ„Ú© Ù…Øرک آن دسته از جرمهای آسمانی است Ú©Ù‡ در آن قرار گرÙته اند. از بالاترین ÙÙ„Ú© (ÙÙ„Ú© ثوابت ) به پایین ترین آنها (ÙÙ„Ú© قمر) از کمال Ùلکها کاسته Ù…ÛŒ شود. این Ùلکها منشأ تغییرات Ùیزیکی ØŒ شیمیایی Ùˆ زیستی در کرة زمین اند. بطلمیوس با بهره جویی از این نظریة ارسطو Ùˆ عقاید اخترشناسان قدیم ØŒ چون ابرخس (هیپارخوس ) Ùˆ اراتستن الگوی زمینْ مرکزی خود را عرضه کرد. در نظریة او، Ù‡Ùت سیاره (ماه ØŒ خورشید، عطارد، زهره ØŒ مریخ ØŒ مشتری ØŒ زØÙ„ ) به صورت منظم Ùˆ دایره وار به گرد زمین Ú©Ù‡ ثابت است ØŒ Ù…ÛŒ چرخند. برای ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¨Ø¹Ø¶ÛŒ اختلالهای Øرکتی این سیارات نیز Ùلکهای خارج مرکز (Ùلکهای Øامل ) را Ú©Ù‡ Øامل این سیارات بودند به کار گرÙت . بنا به این نظریه ØŒ سیارات به هنگام گردش ØŒ گاهی به زمین نزدیک Ùˆ گاهی از آن دور Ù…ÛŒ شوند Ùˆ به همین دلیل با آنکه همیشه سرعت ثابتی دارند، Øرکت آنها از زمین گاهی کند Ùˆ گاهی تند دیده Ù…ÛŒ شود. اما Ù…Ùهوم ÙÙ„Ú© خارج مرکز نمی توانست Øرکت رجوعی سیارات را توجیه کند. برای تبیین این پدیده تصور ÙÙ„Ú© دیگری درون ÙÙ„Ú© خارج مرکز لازم بود. این ÙÙ„Ú© Ú©Ù‡ ÙÙ„Ú© تدویر خوانده Ù…ÛŒ شود، Ù…Øیط ÙÙ„Ú© خارج مرکز را Ù…ÛŒ پیماید Ùˆ ضمن چرخش یکنواخت Øول Ù…Øور خود، سیاره را نیز Ù…ÛŒ چرخاند. به همین دلیل ØŒ گاهی دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ سیاره ای از Øرکت طبیعی خود رجوع Ù…ÛŒ کند Ùˆ ظاهراً به عقب Ù…ÛŒ رود.
تعبیر بطلمیوس ØŒ با نظریة ارسطو Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ گوید سیارات Øول زمین ثابت Ù…ÛŒ چرخند سازگار نیست Ø› زیرا در نظام ارسطویی ØŒ Ùلکهای خارج مرکز Ùˆ تدویر وجود ندارند. بطروجی به قصد ایجاد نظامی ساده تر Ùˆ استوارتر، نظریة Øرکت لَولَبی (Øلزونی ) را Ú©Ù‡ ساده تر Ùˆ به نظریة ارسطو نزدیکتر بود، عرضه کرد ( در عین Øال نظریة بطروجی از نظام ائودوکسوس Ú©Ù‡ منشأ نظام ارسطویی بود مستقل است (سامسو، ص ٤٦٢). واژة لولب را نخستین بار بطروجی در نقل قولی از کتاب > در آسمان < ارسطو به کار برده است (همانجا، ص ٤٦٣) ) . ÙˆÛŒ قائل به وجود ÙÙ„Ú© نهمی بود Ú©Ù‡ منشأ تمام Øرکات (تغییرات ) به شمار Ù…ÛŒ آید.
Ùلکهای تو در توی آسمان تØت تأثیر ÙÙ„Ú© نهم Ù€ بالاترین ÙÙ„Ú© Ù€ از شرق به غرب Ù…ÛŒ چرخند Ùˆ سرعت Øرکت هر ÙÙ„Ú© به Ùاصلة آن تا ÙÙ„Ú© نهم بستگی دارد. ÙÙ„Ú© هشتم یا ÙÙ„Ú© ثوابت کمترین Ùاصله را با ÙÙ„Ú© نهم دارد Ùˆ سرعت آن از همه بیشتر است Ø› هر ٢٤ ساعت یک دور کامل Ù…ÛŒ چرخد. Ùلکهای درونی تر بر اثر تأثیرپذیری٠کمتر از ÙÙ„Ú© بیرونی ØŒ کندتر Øرکت Ù…ÛŒ کنند، Ùˆ منشأ مشاهدة Øرکت رجوعی نیز همین است . در این نظام ØŒ هر ÙÙ„Ú© قطب جداگانه ای دارد Ùˆ قطب هر ÙÙ„Ú© نسبت به قطب ÙÙ„Ú© بالاتر دارای انØرا٠است . Ùلکها از یک سو در مسیر روزانة خود Øرکت Ù…ÛŒ کنند Ùˆ از سوی دیگر به دور Ù…Øور خود Ù…ÛŒ چرخند. با ترکیب این دو Øرکت ØŒ Øرکت لولبی پدید Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ Ø·ÛŒ آن سیارات به شمال Ùˆ جنوب منØر٠می شوند. به این ترتیب ØŒ در نظام نجومی بطروجی ØŒ بی نظمی ظاهری مشهود در Øرکت سیارات ØŒ بدون نیاز به Ùلکهای خارج مرکز Ùˆ تدویر توجیه Ù…ÛŒ شود.
چنانکه در Ø´Ú©Ù„ دیده Ù…ÛŒ شود، سیارة A همیشه در Ùاصلة Ù’٩٠ از قطب K قرار دارد. AB دایرة البروج ØŒ AE استوای آسمانی Ùˆ O قطب عالم است . در اینجا قطب سیاره ( K ) بر روی دایرة KTH به مرکز قطب عالم در گردش است . بدین ترتیب ØŒ در نظام بطروجی Øرکت قطبهای ÙÙ„Ú© تدویر٠( قطبی ) Øول قطب عالم ØŒ به عنوان اصل پذیرÙته شده است .
بعلاوه ØŒ بطروجی ترتیب سیارات را Ú©Ù‡ در نظام بطلمیوس به قرار ماه ØŒ عطارد، زهره ØŒ خورشید، مریخ Ùˆ غیره بود به صورت ماه ØŒ عطارد، خورشید، زهره ØŒ مریخ Ùˆ غیره Ù…ÛŒ آورد، Ú©Ù‡ در این صورت ØŒ خورشید پایین تر از زهره قرار Ù…ÛŒ گیرد. ÙˆÛŒ از آن رو این ترتیب را اختیار کرد Ú©Ù‡ عبور زهره از برابر خورشید هیچگاه مشاهده نشده بود. او همچنین معتقد بود Ú©Ù‡ عطارد Ùˆ زهره ØŒ بر خلا٠ماه ØŒ از خورشید نور نمی گیرند، بلکه خود منبع نورند. ( بطروجی در عین Øال به مشکلات موجود در نظام نجومی خود، مثلاً در موضوع اختلا٠نظر Ú©Ù‡ با اÙلاک متØدالمرکز قابل ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù†ÛŒØ³Øª ØŒ آگاه بود (سامسو، ص ٤٦٤) ) .
نظام نجومی بطروجی تأثیر زیادی بر اروپای قرن Ù‡Ùتم / سیزدهم گذاشت . ویلیام ØŒ اخترشناس انگلیسی ØŒ از او نقل قول کرده است Ùˆ گروستست ØŒ با تکیه بر این نظام ØŒ پژوهشهای مختلÙÛŒ کرده Ùˆ Øتی در ردّیه اش بر نظام بطلمیوس بخشی از آن را به خود نسبت داده است . بØØ« میان طرÙداران بطلمیوس Ùˆ بطروجی تا نیمة دوم همان قرن ادامه داشت Ø› در آن زمان آلبرت کبیر کوشید تا عقاید بطروجی را ساده کند Ùˆ ترویج دهد ولی سرانجام الگوی بطلمیوس را پذیرÙت . راجر بیکن در اثری به نام کومونیا ناتورالیوم نظام بطروجی را بتÙصیل بررسی Ùˆ آن را با نظام بطلمیوس مقایسه کرد. ÙˆÛŒ در اثر دیگری به نام اÙپوس مایوس نیز نظریة اقبال Ùˆ ادبار او را مورد بØØ« قرار داد. ( گلداشتاین معتقد است Ú©Ù‡ بطروجی قائل به «تقدیم متغیر» بود Ùˆ منظورش از اقبال Ùˆ ادبار Ùˆ زیاد Ùˆ Ú©Ù… شدن مقدار Øرکت تقدیمی بود (سامسو، همانجا) ) .
در قرن هشتم / چهاردهم ØŒ نظام بطلمیوس بدون هیچ بØØ«ÛŒ پذیرÙته شد. با این Øال ØŒ مؤل٠یهودی ØŒ سولومون کوهن در ١٢٤٧ خلاصه ای از کتاب الهیئة Ùراهم آورد Ùˆ اسØاق اسرائیلی از مردم طلیطله ØŒ بطروجی را کسی دانست Ú©Ù‡ «نظریه اش دنیا را تکان داده است .» انتشار نظریات بطروجی در قرنهای نهم / پانزدهم Ùˆ دهم / شانزدهم نیز ادامه یاÙت ØŒ ولی گویا بعضی دانشمندان آن را کاملاً درنیاÙتند یا به اندازة کاÙÛŒ بررسی نکردند. برای مثال ØŒ سیمون دوÙار ØŒ بی آنکه آثار بطروجی را خوانده باشد، بعضی نظریات را به او نسبت داده Ùˆ رگیومونتانوس کتابچه ای دربارة اشتباهات بطروجی نوشته Ùˆ در بخشی از این کتاب نظریات او را بخطا تÙسیر کرده است .
انتقاد بطروجی Ùˆ بعضی دانشمندان Ùˆ ÙیلسوÙان اندلسی ØŒ چون ابن باجه * Ùˆ ابن Ø·Ùیل Ùˆ ابن رشد Ùˆ ابن اÙÙ„Ø ØŒ از نجوم بطلمیوسی Ùˆ تأکید بر ناسازگاری آن با طبیعیات ارسطو، در قرون وسطی تأثیر Ùراوانی در غرب گذاشت Ø› این تلاشها، بویژه برای
منتقدین بطلمیوس در دورة نوزایی (رنسانس )، منبع الهام بود.
مایکل اسکات کتاب الهیئة بطروجی را در ٦١٤/١٢١٧ با عنوان > دربارة Øرکتهای مستدیر اÙلاک < به لاتینی ترجمه کرد. موسی بن تبّون این کتاب را در ٦٥٧/١٢٥٩ به عبری برگرداند. قلونیموس بن داود ترجمة عبری سولومون کوهن را به لاتینی ترجمه کرد Ú©Ù‡ در ٩٣٧/١٥٣١ در ونیز منتشر شد. در قرن چهاردهم /بیستم نیز کارمدی ترجمة لاتینی مایکل اسکات را منتشر کرد. گلداشتاین یک نسخه از این اثر را Ú©Ù‡ در کتابخانة طوپقاپی سرای (استانبول ØŒ Ø´ ٣٣٠٢) موجود است در دو جلد منتشر کرد. جلد اول Øاوی ترجمة انگلیسی Ùˆ توضیØات Ùˆ جلد دوم Øاوی متن عربی Ùˆ ترجمة عبری موسی بن تبّون است .
منابع : ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ØŒ ج ١ØŒ ترجمة اØمد آرام Ùˆ دیگران ØŒ تهران ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ذیل «بطروجی اÙشبیلی » (از خولیو سامسو) ) Ø›
C. Brockelmann, Geschichte der arabischer litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢, I, ٨٦٦; F. J. Carmody, "Regiomontanus: notes on al-Bitru  j   's astronomy", in An International review devoted to the history of science and its cultural influences , Pennsylvania, ٤٢ (١٩٥١), ١٢١-١٣٠; Besim Darkot, "Sema hareketleri ve Dog § u A  lemi", I غ Cog § rafya Enstitدsد Dergisi , V/٩, Istanbul ١٩٥٩, ١-١٠; P. Duhem, Le systeme du monde , Paris ١٩١٤, II, ١٤٦-١٥٦; EI ٢ , s.v. "al-Bitru  dj   " (by J. Vernet); B. R. Goldstein, al-Birtru  c ï© , New Haven-London ١٩٧١, I-II; I A , s.v. "Astronomi" (by C. A. Nallino); Hدseyin Nasr, I slÛm ve I lim , tr. I lham Kutluer, Istanbul ١٩٨٩, ١٠٦; [Julio Samsئ, "Sobre la astronom ¨  a de al-Bit ¤ ru  y § i", Al-Andalus, XXXVI (١٩٧١), ٤٦١-٤٦٥]; George Sarton, Introduction to the history of science , NewYork ١٩٧٥, II/١, ٣٩٩- ٤٠٠; Suter, Die Mathematiker , ١٣١.
/ Ù…Øمود کایا ( د. ا. د. ترک ) /