دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٤٨
بوری تَکین (یا تَگین ) ، نام دو تن از سرداران ترک سدة چهارم و پنجم . «بوری » به معنای «گرگ » و پسوند «تکین » به مفهوم «امیر و شاهزاده » است (کاشغری ، ج ١، ص ٣٦، ٣٥٥).
١) بوری تکین سردار سامانی و حاکم غزنه بود. نام او در منابع فارسی «پیری » (پیری تکین ) و در منابع عربی «بیری » (بیری تکین ) آمده است . پس از مرگ بلکاتکین * در ٣٦٤، سپاهیان ترک ، بوری تکین را به حکومت غزنه برگزیدند. دیری نپایید که شرابخواری و ضعف او در ادارة امور غزنه (ابن بابه ، ص ٣١٥) سبب شد تا اهالی شهر از ابوعلی لاویک ، حاکم غزنه در ٣٥١، یاری جویند. سبکتکین که نایب بوری تکین بود (شبانکاره ای ، ص ٣٣) حملة ابوعلی را دفع کرد. سرانجام ، در ٣٦٦، سربازان ترک بوری تکین را برکنار کردند و سبکتکین را به جای او گماردند (ابن بابه ، همانجا؛
جوزجانی ، منهاج سراج ، ج ١، ص ٢٢٧؛
شبانکاره ای ، همانجا).
٢) ابواسحاق ابراهیم معروف به بوری تکین ، فرزند ایلک خان ، پادشاه ترکستان بود (بیهقی ، ص ٧٢٤). او پس از گریختن از اسارت پسران علی تکین ، از امرای ایلک خانیان ، نزد برادرش عین الدوله به اوزگند، شهری در ماوراءالنهر (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٢٨٠) رفت . پس از چندی ، بوری تکین در نامه ای از سلطان مسعود غزنوی (حک : ٤٢١ـ٤٣٢) یاری خواست (بیهقی ، ص ٧٢٣). به رغم پاسخ مثبت سلطان ، بوری در ماوراءالنهر به قتل و غارت پرداخت (بارتولد، ج ١، ص ٦٣٣). در ٤٣٠، سلطان مسعود برای سرکوب او به آنجا لشکر کشید (رجوع کنید به گردیزی ، ص ٢٠١) اما از بیم قطع ارتباط با ترمذ، شهری در کنار جیحون (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٦)، ناگزیر از بازگشت شد و در همان هنگام با یورش بوری تکین ، بخشی از بار و بنة سپاهش به غارت رفت (بیهقی ، ص ٧٥٤). در ٤٣١، پس از آنکه بوری تکین بخش وسیعی از ماوراءالنهر را تصرف کرد، سلطان مسعود برای جلوگیری از حملات ترکمانان ، ولایت بلخ و تخارستان را به او واگذاشت (همان ، ص ٨٩٢؛
بارتولد، ج ١، ص ٦٣٨). مدت حکومت بوری تکین بر ماوراءالنهر روشن نیست ، اما سکه های به دست آمده حکایت از آن دارد که او در ٤٣٣ بخارا را در تصرف خویش داشته است .
منابع :
(١) ابن بابه ، رأس مال الندیم ، میکروفیلم ش ١٧٥ کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران از نسخة خطی ش ٣٢٩٦ کتابخانة نور عثمانیه ؛
(٢) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، ترکستان نامه : ترکستان در عهد هجوم مغول ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٣) محمدبن حسین بیهقی ، تاریخ بیهقی ، چاپ علی اکبر فیاض ، مشهد ١٣٥٦ش ؛
(٤) محمدبن علی شبانکاره ای ، مجمع الانساب ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، چاپ افست تهران ١٣٤٧ ش ؛
عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، چاپ
(٦) عبدالحی حبیبی ، کابل ١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٨) Mah ¤mu ¦d Ka ¦s §g ¦r ¦â, Diva ¦nد Lأgat-it-Tدrk Tercدmesi , tr. Besim Atalay, Ankara ١٩٨٥-١٩٨٦.
/ مهین فهیمی /