خَرانَق ، خَرانَق، بخش و مركز بخشى در شهرستان اردكان.

١) بخش خَرانق. در مشرق شهرستان اردكان در شمال استان يزد قرار دارد و از شمال به شهرستان نائين، از مشرق به شهرستان طبس، از جنوب به شهرستان بافق و از مغرب به بخش مركزى شهرستان اردكان محدود مى‌شود (رجوع کنید به نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران؛ نقشه راهنماى استان يزد). اين بخش مشتمل است بر دو دهستانِ رباطات، به مركزيت رباط پشت بادام* و زرين، به مركزيت آبادى توت (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٥ش، ذيل «استان يزد»). مركز بخش آبادى خرانق است (رجوع کنید به ادامه مقاله).

خرانق يكى از وسيع‌ترين، كم تراكم‌ترين و خشك‌ترين بخشهاى كشور است. اين بخش با وسعتى بالغ بر هجده هزار كيلومترمربع، وسيع‌تر از استانهاى اردبيل و گيلان و چند استان ديگر است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٦ش، ص ٥٧؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[ : استان يزد، ج ١، ص ٢٥٤). سطح آن غالبآ دشتهاى نسبتآ هموار و پوشيده از شنهاى روان است و به جز چند ناهموارى از رشته‌كوههاى منفرد مركز ايران، ارتفاعات مهمى در خرانق ممتد نيست. دُربيد در شمال غربى و هامانه در جنوب خرانق (ارتفاع بيش از سه هزار متر) و كوههاى ساغند در جنوب رباط پشت بادام (ارتفاع ٢٣٥٠ متر) و چاه جوله (ارتفاع ٢٢٩٣ متر) مهم‌ترين ناهمواريهاى بخش‌اند كه بيشتر روستاها را در خود جاى داده‌اند و از مناطق عمده دامپرورى بخش به شمار مى‌روند (رجوع کنید به عباس جعفرى، ج ١، ص ٥٤٩؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٥٨ و نقشه ٤ و ٥).

آب و هواى خرانق گرم و خشك است. ميانگين دما در قسمتهاى مختلف بخش بيش از ْ١٥ و ميزان بارش ساليانه كمتر از ١٠٠ ميليمتر است. در مناطق كوهستانى بخش، به ويژه در بخش غربى ميانگين دما بيش از ْ١٥ و ميزان بارش بيش از ٢٥٠ ميليمتر است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٥٤ و نقشه ٢ و ٣). اين بخش با كمبود منابع آبى سطحى و زيرزمينى روبه‌روست و رود خرانق كه از ارتفاعات پيرامون آبادى خرانق سرچشمه مى‌گيرد و به كوير درانجير منتهى مى‌شود، رود فصلى است (رجوع کنید به عباس جعفرى، ج ٢، ص ٢٠٥؛ نقشه راهنماى استان يزد).

بخش خرانق در ١٣١٦ش در استان يزد تشكيل و از ١٣٢٤ش جزو شهرستان اردكان شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، ذيل «استان يزد»). جمعيت آن در سرشمارى ١٣٨٥ش، ٣١٩٥ تن و تراكم نسبى جمعيت ١٦ر٠ تن در هر كيلومترمربع بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، ذيل «استان يزد»؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٥٨). در خرانق منابع معدنى و زيرزمينى غنى وجود دارد. معدن اورانيوم خرانق، از بزرگ‌ترين معادن خاورميانه، در جنوب آبادى ساغند قرار دارد؛ علاوه بر آن، معدن چادُرمَلو در جنوب شرقى آبادى خرانق و معدن سنگ باريت حاجى‌آباد از معادن مهم بخش است (فرهنگ جغرافيايى آباديهاى] كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٦١؛ حقيقت، ص ٥٠؛ مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، همانجا).

در بخش خرانق آباديهاى قديمى متعدد و آثار فراوانى وجود دارد، از جمله رباط پشت بادام؛ آباديهاى انجيره (يا آبخيزه) و ساغند كه ابن‌خرداذبه (ص ٥١) و مقدسى (ص ٤٩٣) از آن نام برده‌اند. آبادى ساغند در ٥٥ كيلومترى مشرق آبادى خرانق واقع و داراى آثارى قديمى چون قلعه اللّه‌آباد (از آثار سده‌هاى هفتم يا هشتم)، كاروان‌سرا و امامزاده شاه قاسم است؛ آباديهاى مُغِستان با قلعه‌اى كهن، شهرنو با آب‌انبار قديمى و توت با برجى از دوره قاجار نيز از آباديهاى قديمى بخش خرانق به شمار مى‌رود (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج٧٣، ص٢٣، ٢٥ـ٢٦، ٣٩، ٤٣؛ قلاع و استحكامات نظامى، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨). در اين بخش كاروان سراهاى فراوانى وجود دارد و به سبب كثرت اين كاروان‌سراها، نام رباطات نيز به آن اطلاق شده است (فرهنگ جغرافيايى آباديها، ج٧٣،ص١٩؛ نيز رجوع کنید به پازوكى‌طرودى و شادمهر، ص٤٦٠).

٢) آبادى خرانق، مركز بخش خرانق، در حدود ٦٥ كيلومترى مشرق اردكان و ٨٠ كيلومترى شمال شرقى يزد، در مسير راه اصلى يزد ـ مشهد قرار دارد (رجوع کنید به نقشه راهنماى استان يزد). اين آبادى كه در ارتفاع ١٧٢٠ مترى و كنار رود خرانق قرار دارد، از سه طرف با كوه احاطه شده‌است و از مشرق به نمكزار ميان خرانق و ساغند محدود مى‌شود (فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٦٢). خرانق از دو قنات دائمى خرانق و مهواد بهره مى‌برد، با اين حال به جز باغهاى محدود، كشاورزى عمده‌اى ندارد. صنايع دستى مهم آنجا قالى‌بافى با طرحهاى يزدى و كاشانى است (همان، ج ١، ص٢٥٤، ٢٦١). جمعيت آن در سرشمارى ١٣٨٥ش، ٤٣٣ تن بوده است. اهالى آنجا شيعه‌اند و به فارسى با گويش يزدى سخن مى‌گويند (مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجاها؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٦٢).

گفته مى‌شود سابقه آبادى خرانق بيشتر از شهر يزد است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٦٣). نام آن در اصل خُورنُق و احتمالا از سكونتگاه‌هاى زردشتيان بوده است (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج١٠، ص ٧٦). در ميان اهالى خرانق مشهور است كه اين آبادى سابقآ خَبَرْنَق نام داشت كه برگرفته از نام فردى زردشتى است (فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[: استان يزد، همانجا). يزديها به آن خُرُونُق مى‌گويند (جعفربن محمد جعفرى، ص ٢٧٨). به گفته مستوفى‌بافقى كه كتابش را در سده يازدهم تأليف كرده، رباط و ديه خرانق را در حدود چهار هزار سال قبل، فردى به نام خورافروز بنا كرده و خورنق ناميده و به سبب كثرت استعمال به خرانق مشهور شده است (ج ٣، ص ٦٦٢).

از وضع خرانق در پيش از اسلام اطلاع دقيقى در دست نيست. به نظر مى‌رسد مكان آبادى خرانه يا خزانه كه مؤلفان جغرافيايى اوايل دوره اسلامى در نوزده فرسخى يزد به نيشابور ــميان انجيره و ساغند، در شش فرسخى انجيره و دوازده فرسخى ساغندــ از آن نام‌برده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌خرداذبه، ص ٥١؛ ابن‌حوقل، ص ٤٠٧ـ٤٠٨) با آبادى فعلى خرانق مطابقت داشته باشد. بنابر گزارشها، در اين دوره در خرانق دويست سكنه، قلعه، كشت و زرع و باغ وجود داشت (رجوع کنید به اصطخرى، ص ٢٣٥؛ ابن‌حوقل، همانجا؛ مقدسى، ص ٤٩٣).

خرانق در مسير حركت امام رضا عليه‌السلام به خراسان بود؛ بنابر سنگ‌نوشته‌اى كه در خرانق موجود است، اين آبادى در ٥٩٢ مخروبه بود و در ٥٩٥ بازسازى شد (افشار، ١٣٤٥ش، ص٦٥٠ـ٦٥١؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٧٣، ص٢٠). در سده‌هاى هشتم و نهم، جاده خرانق در مسير خراسان رونق داشت (رجوع کنید به جعفربن محمد جعفرى، ص ١٤٣). در اوايل سده يازدهم، رباط خرانق محل جنگ مهاجمان ازبكى كه از خراسان به يزد مى‌رفتند با عليقلى‌خان شاملو، حاكم يزد، بود كه به شكست ازبكان انجاميد (رجوع کنید به اسكندرمنشى، ج ٢، ص ٥٢٥ـ ٥٢٦). پس از آن، كاروانهاى ميان يزد و خراسان قرنها از اين رباط استفاده مى‌كردند (رجوع کنید به سپهرى اردكانى، ج ١، ص١٠٠ـ١٠١؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٧٣، ص ١٩). در دوره پهلوى، خرانق با جمعيتى بالغ بر شش صد تن، قصبه بخش خرانق با هجده آبادى بود، از صحارى آنجا زيره سياه به دست مى‌آمد و مردم آن كرباس‌بافى داشتند (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ٣، ص ٢٧٦؛ رزم را، ج١٠، ص ٧٧). امروزه بافت هسته اصلى خرانق، قديمى است اما در مجاورت راه يزد ـ مشهد بافت جديدى شكل گرفته است (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيايى آبادهاى ]كشور[: استان يزد، ج ١، ص ٢٦٣).

از آثار خرانق اينهاست : مسجدجامع قديمى با سنگ قبرى به تاريخ ٤٩٩، منار جنبان با قدمتى بيش از ١٥٠ سال، قلعه خرانق با شش برج براى حفاظت در برابر مهاجمان، كاروان‌سراى چهار ايوانى با مصالح آجرى متعلق به دوره صفوى ــ بازسازى شده در دوره قاجار، مَشْهَدَك يا مَشْهَدُك در نزديكى گورستان خرانق كه به عقيده اهالى محل نماز امام رضا عليه‌السلام بود، دو سنگ قبر از سده هشتم، مزار باباخادم و آب‌انبار (قلاع و استحكامات نظامى، ص٢٣٨؛ كيانى و كلايس، ج١، ص١٨٣؛ افشار، ١٣٤٨ـ ١٣٥٤ش، ج ١، ص١٧٠ـ ١٧١؛ فرهنگ جغرافيايى آبادهاى ]كشور[: استان يزد، همانجا؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٧٣، ص٢٠؛ نيز رجوع کنید به «خورانق ستاره‌اى در كوير»، ص٥٠ـ٥١). كاروان سراهاى سنگى (متعلق به دوره مغول) و شاه‌عباسى و يزديها در انجيره، قلعه قديمى در آبادى دُرْبيد و امامزاده پيرغيب در آبادى هامانه از آثار پيرامون آبادى خرانق است (پازوكى طرودى و شادمهر، ص٤٦٠ـ٤٦٤؛ فرهنگ جغرافيائى‌آباديها، ج٧٣،ص١٩).

منابع :
(١) ابن‌حوقل؛
(٢) ابن‌خرداذبه؛
(٣) اسكندرمنشى؛
(٤) اصطخرى؛
(٥) ايرج افشار، «كتيبه‌اى از قرن ششم در خرانق: اطلاعى مهم از گذرگاه حضرت ثامن‌الائمة» يغما، سال ١٩، ش ١٢ (اسفند ١٣٤٥)؛
(٦) همو، يادگارهاى يزد، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٤ش؛
(٧) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب جغرافيا و اسامى دهات كشور، ج ٣، تهران ١٣٣١ش؛
(٨) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥،] تهران ١٣٨٥ش[؛
(٩) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٠) ناصر پازوكى‌طرودى و عبدالكريم شادمهر، آثار ثبت‌شده ايران در فهرست آثار ملى : از ٢٤/٦/ ١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(١١) جعفربن محمد جعفرى، تاريخ يزد، چاپ ايرج افشار، تهران ١٣٤٣ش؛
(١٢) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ ١٣٧٩ش؛
(١٣) عبدالرفيع حقيقت، فرهنگ تاريخى و جغرافيائى شهرستانهاى ايران، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٤) «خورانق ستاره‌اى در كوير: گزارشى از روستاى خورانق، محل مركز مطالعات و همكارى‌هاى بين‌المللى»، دهياريها، سال ٢، ش ٨ (تير ١٣٨٣)؛
(١٥) رزم‌آرا؛
(١٦) على سپهرى اردكانى، نگاهى به تاريخ اردكان، ج ١، اردكان ١٣٦٤ش؛
(١٧) فرهنگ جغرافيايى آباديهاى ]كشور[ : استان يزد، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨١ش؛
(١٨) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٧٣ كوير در انجير، تهران: اداره جغرافيائى ارتش، ١٣٦٠ش؛
(١٩) قلاع و استحكامات نظامى، تأليف و تدوين كاظم ملازاده و مريم محمدى، تهران: سوره مهر، ١٣٨٥ش؛
(٢٠) محمديوسف كيانى و ولفرام كلايس، فهرست كاروانسراهاى ايران، تهران ١٣٦٢ـ ١٣٦٨ش؛
(٢١) مركز آمار ايران، سالنامه آمارى كشور ١٣٨٥، تهران ١٣٨٦ش؛
(٢٢) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved May,٢٤,٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

محمدمفيدبن محمود مستوفى بافقى، جامع مفيدى، چاپ ايرج افشار، ج ٣، تهران ١٣٤٠ش؛
(٢٣) مقدسى؛
(٢٤) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠ ،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٧٩ش؛
(٢٥) نقشه راهنماى استان يزد، مقياس تقريبى ٠٠٠، ٧٠٠،١:١، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح، ١٣٨٦ش.
/ محمدسعيد جانب‌اللهى /