حُصَین‌بن نُمَیر ، از سرداران بنی‌امیه در دوران معاویه، یزید و مروان. نسب وى به شَبیب‌بن سَكُون، از بزرگان قبیله كِنْدَه (از قبایل عرب یمانى)، می‌رسد (ابن‌حزم، ص ٤٢٩). مسعودى (تنبیه، ص ٢٨٢) نام او را در فهرست كاتبان پیامبر آورده است.

در سال ١١، در روزگار خلافت ابوبكر، از حصین‌بن نمیر در جنگهاى ردّه یاد شده است. هنگامى كه ابوبكر، زیادبن لَبید را براى جمع‌آورى زكات بنى عَمروبن معاویه گسیل كرد و آنان حاضر به پرداخت زكات نشدند، زیاد، حصین‌بن نمیر را مأمور سركوبى آنان كرد (ابن‌اثیر، ج ٢، ص ٣٨٠). در زمان خلافت عمربن خطّاب، هنگام فتح قادسیه در سال چهاردهم هجرت، لشكرى چهار هزار نفرى به فرماندهى سعدبن ابی‌وَقّاص براى فتح عراق فرستاده شد كه حصین‌بن نمیر و گروهى از قبیله سَكون نیز در آن بودند (همان، ج ٢، ص ٤٥١). در روایتى، حصین‌بن نمیر سرسخت‌ترین دشمن در جنگ با على علیه‌السلام خوانده شده است (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٤٥٢) ولى نصربن مزاحم در كتاب وقعة صفّین (ص ٤٧)، اگر چه از حصین به عنوان یكى از سرداران معاویه یاد كرده، در شرح جنگ صفّین از او نامى نبرده است. به نوشته نصربن مزاحم (ص ١٢٨)، معاویه در نامه‌اى به مصریان، از آنان خواست كه به كمك حصین‌بن نمیر و معاویةبن خُدَیج ــكه هر دو در مصر بودندــ در مقابل فرماندار حضرت على، قیس‌بن سعد، بایستند. ظاهرآ حصین‌بن نمیر در زمان جنگ صفّین در مصر بوده است. حصین یكى از رؤساى اهل شام بود كه در سال ٥٦ معاویه را تشویق كرد یزید را به ولیعهدى برگزیند (رجوع کنید به ابن‌اعثم كوفى، ج ٤، ص ٣٣٤؛ نیز رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٣٠١). در پاره‌اى روایات از حصین‌بن نمیر به عنوان صاحب شُرطه (رئیس پلیس) عبیداللّه‌بن زیاد در سال ٦٠، و از وى در شمار سرداران لشكر عبیداللّه، ضمن رویدادهاى قیام امام حسین علیه‌السلام و واقعه كربلا، نام برده‌اند (رجوع کنید به دینورى، ص ٢٤٠، ٢٤٣، ٢٤٦، ٢٥٤، ٢٥٨ـ٢٥٩؛ ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ٥٢، ٨٢، ٨٩، ١١٧ـ١١٨)؛ اما ظاهرآ وى را با حصین‌بن تَمیم تمیمى اشتباه كرده‌اند. طبرى همه جا (مثلاً رجوع کنید به ج ٥، ص ٣٩٤ـ٣٩٥، ٤٠١، ٤٣٤، ٤٣٧، ٤٣٩ـ٤٤٠، ٤٤٩) از حصین‌بن تمیم تمیمى به عنوان صاحب شرطه عبیداللّه یاد كرده و از وى در حوادث مربوط به قیام امام حسین یاد كرده است.

در واقعه حَرّه* (اواخر سال ٦٣)، حصین‌بن نمیر از سرداران همراه مسلم‌بن عُقبه بود كه از دمشق روانه مدینه شد. حصین فرماندهى اهل حِمْص را برعهده داشت. در آخر محرّم سال ٦٤ مسلم‌بن عقبه ــ پس از سركوب قیام مردم مدینه، در حالى كه براى سركوب شورش عبداللّه‌بن زبیر روانه مكه بودــ درگذشت و بنابر سفارش یزید، حصین‌بن نمیر فرماندهى سپاه را برعهده گرفت (دینورى، ص ٢٤٦؛ یعقوبى، ج ٢، ص ٢٥١؛ طبرى، ج ٥، ص ٤٨٨،٤٩٠، ٤٩٦). مردم در مكه با ابن‌زبیر بیعت كرده بودند (طبرى، ج ٥، ص ٤٩٧). حصین‌بن‌نمیر در ٢٥ یا ٢٦ محرّم ٦٤ وارد مكه شد و ابن‌زبیر را محاصره كرد. ابن‌زبیر و همراهانش به مسجدالحرام پناه بردند. در سوم ربیع‌الاول سال ٦٤، حصین‌بن نمیر و شامیان، در كوههاى اطراف كعبه منجنیقها و عراده‌هایى به‌كار انداختند و با سنگ و آتش به شهر مكه و كعبه حمله كردند كه كعبه ویران شد و جامه و چوبهاى آن سوخت (همان، ج ٥، ص ٤٩٧ـ٤٩٩؛ ابن‌اعثم كوفى، ج ٥، ص ١٦٤؛ مسعودى، مروج، ج ٣، ص ٢٧٠).

در اوج جنگ بین شامیان و مكّیان، خبر مرگ یزید ( ١٤ ربیع‌الاول ٦٤) به ابن‌زبیر رسید. حصین به ابن‌زبیر پیشنهاد كرد خلافت را بپذیرد و همراه حصین و لشكر وى به شام برود تا از شامیان برایش بیعت بگیرند، اما ابن‌زبیر نپذیرفت و حصین با لشكر خود سوى شام بازگشت (دینورى، ص ٢٦٨؛ یعقوبى، ج ٢، ص ٢٥٣؛ طبرى، ج ٥، ص ٤٩٩، ٥٠١ـ٥٠٢؛ مسعودى، مروج، ج ٣، ص ٢٨١).

پس از خلافت كوتاه معاویه‌بن یزید و مرگ او در سال ٦٤، حصین براى به خلافت رساندن مروان‌بن حَكَم كوشید (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٥٠٣، ٥٣٥ـ٥٣٦). در سال ٦٥، در آغاز خلافت عبدالملك‌بن مروان، حصین جزو فرماندهان شام بود كه قیام توابین*، به رهبرى سلیمان‌بن صُرَد، را در عین‌الورده سركوب كرد (همان، ج ٥، ص ٥٩٤، ٥٩٧ـ٥٩٩؛ ابن‌اعثم كوفى، ج ٦، ص ٢٢١ـ٢٢٤؛ مسعودى، مروج، ج ٣، ص ٢٩٤ـ٢٩٥).

هنگامى كه مختار به خون‌خواهى امام حسین علیه‌السلام قیام كرد، به فرمانده سپاهش، ابراهیم‌بن‌اشتر، سفارش كرد كه عبیداللّه‌بن زیاد و حصین‌بن نمیر را به‌قتل برساند (دینورى، ص ٢٩٣).

در سال ٦٦ یا ٦٧، در جنگ میان ابن‌زیاد و ابراهیم‌بن اشتر، بسیارى از قاتلان امام حسین علیه‌السلام كشته شدند و حصین‌بن نمیر نیز هنگام درگیرى با شَریك‌بن جَدیرتَغْلبى، كشته شد (طبرى، ج ٦، ص ٨٨ـ٩٠؛ ابن‌اعثم كوفى، ج ٦، ص ٢٨٠؛ مسعودى، مروج، ج ٣، ص ٢٩٨).

ابراهیم‌بن اشتر سر حصین و دیگر كشتگان لشكر شام را براى مختار به كوفه فرستاد. مختار سر حصین و عده‌اى دیگر از كشتگان را نزد محمدبن حنفیه به مكه فرستاد و سر بقیه را در كوفه آویزان كرد (ابن‌حبیب، ص ٤٩١؛ ابن‌اعثم كوفى، ج ٦، ص ٢٨٢ـ٢٨٣؛ ذهبى، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ه ، ص ٥٦ـ ٥٧).

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌اعثم كوفى، كتاب الفتوح، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) ابن‌حبیب، كتاب‌المُحَبَّر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دكن ١٣٦١/١٩٤٢، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٤) ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ( ١٩٨٢)؛
(٥) احمدبن داوود دینورى، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر (١٣٧٩/ ١٩٥٩)، چاپ افست بغداد (بی‌تا.)؛
(٦) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات ٦١ـ٨٠ه ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٧) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(٨) مسعودى، تنبیه؛
(٩) همو، مروج (بیروت)؛
(١٠) نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١١) یعقوبى، تاریخ.

/ زیبا معیر /