بُغدو ، فخرالدین بن علی بن قوش دَمیر التُرکی البغدادی (متوفی ٦٨٥)، جانورشناس ترک . در ٦٣١، در حِلّه متولد شد. پدرش شرف الدین علی ، امیر حلّه ، و جدّش جمال الدین قوش دمیر، مرزبان عراق بود. در پنج سالگی ، درپی درگذشت پدرش ، با حمایت جدّش ، به دربار خلیفه خوانده شد. پس از آن که جمال الدین قوش دمیر پسر جوان خود را از دست داد، خلیفه مستنصرباللّه برای تسلّی خاطر او، نوه اش ( بغدو ) را خلعت بخشید و امیر یگان پنجاه نفری سواره نظام کرد و فرمان داد که وی را در جرگة سران دولت جای دهند. بغدو، که پس از گذراندن دورة آموزش امیری همنشین خلیفه و وزیران او شده بود، جوانترین امیر صاحب منصب دولت عبّاسی بود. هنگامی که هلاکو، فرمانروای ایلخانی ، بغداد را تصرف کرد، بغدو به وساطت یکی از خوارزمیان ، که از قوش دمیر ( جدّ بغدو ) نیکیها دیده بود، از مرگ نجات یافت . پیش از آن ، یک بار نیز به او تهمت زده بودند که دست اندرکار توطئه بر ضد خلیفه است ، اما این اتهام به اثبات نرسیده بود و مفتریها اعدام شده بودند. بغدو در ٣٣ سالگی ، کتاب غُنیة القاری را تألیف و به هلاکو تقدیم کرد. وقتی که هلاکو نگارة (مینیاتور) چهرة بغدو را با ریش سفید در آغاز کتاب دید، با توجه به جوانی بغدو، سبب آن را جویا شد. بغدو گفت ، آرزو می کند که در خدمت هلاکو به پیری رسد، و بدینسان محبت هلاکو را جلب کرد. اما عمر زیادی نکرد و در ٢٣ شعبان ٦٨٥، در ٥٣ سالگی ، در بغداد در گذشت و در کربلا به خاک سپرده شد.

بغدو، که در کودکی ، همراه جدّش به شکار می رفت و بتدریج به شکار و پرندگان شکاری علاقه پیدا کرده بود، کتابی دربارة «بَیزَره » (بازداری ) با عنوان کتاب القانون الواضح فی معالجات الجوارح در دو بخش تدوین کرد: بخش اول ، معلومات نظری بازداری ؛ بخش دوم ، قواعد عملی آن . وی برای این کار، کتابهای پیشینیان در این موضوع را بدقت خوانده و به اختلاف آنها با یکدیگر، که برخی از آنها خطای کاتبان بوده است ، پی برده واندیشه ها و نگرشهای خود را نیز بدانها افزوده است . این کتابها عبارت اند از: کتاب ابوالجیش خُمارَوَیهْ * بن احمدبن طولون (متوفی ٢٨٢)؛ کتاب امیرابوالقاسم بن محمدبن طُغج ، معروف به اَخشید التُرکی (متوفی ٣٣٤)؛ کتاب قاسم بن علی بن حسین بن ابیطالب نورالمهدی بن حسین الزینبی ، معروف به نظام الحضرتین ، که القوانین السلطانیه نام دارد و در٥٥٦ تألیف شده است .

کتاب بغدو با خاتمه ای پایان می پذیرد که در آن ، نویسنده می گوید، کتابش پیش از پاکنویسی غنیة القاری فی علاج الجوارح و الدواری نام داشته است ، و می افزاید: «اگر این کتاب بدون تلخیص ، پاکنویسی می شد، به پنج جلد می رسید». بغدو، در همین خاتمه می گوید که کتاب خود را در ٦٦٦ در مدت یک ماه ، برای کاتبی تقریر کرده و یک ماه بعد، خود آن را پاکنویس کرده است . یگانه نسخة کتاب در ٦٦٦ تألیف شده و در کتابخانة کوپریلی (فاضل احمد پاشا، ش ٩٧٨) موجود است . این نسخه را عبدالرزاق بن احمدبن محمدبن ابی المعالی ، معروف به ابن فُوَطی ، در مراغه استنساخ کرده است و در ٦٦٧ برای مؤلف قرائت شده ، و بدینسان ، متن اصلی آن فراهم آمده است .

منابع :
(١) ابن دقماق ، نزهة الانام فی تاریخ الاسلام ، نسخة خطی کتابخانة ملی فرانسه ، ش ١٥٩٧، گ ١٠٨ ر ـ پ ؛
(٢) ابن طقطقی ، الفخری فی الا´داب السلطانیة والدول الاسلامیة ، بیروت ( بی تا. ) ، ص ٥٠؛
ابن فُوَطی ، تلخیص مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، چاپ مصطفی جواد،

بغداد ١٩٦٢ـ١٩٦٥، جزء ٤، قسم ١، جزء ٤، قسم ٣، ص ١٣١ـ١٣٢، جزء ٤، قسم ٤، ص ٧٠٢؛
همو، الحوادث الجامعة والتجارب النافعة فی المائة السابعة ، چاپ مصطفی جواد، بغداد ١٣٥١/١٩٣٢، ص ١٠٤ـ ١٠٥، ١٣١ـ١٣٣،٤٠١ـ٤٠٣؛
مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه کلیسی ، استانبول ١٣٦٠ـ١٣٦٢/ ١٩٤١ـ١٩٤٣، ج ١، ستون ٣٦٥؛
محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام ، نسخة خطی کتابخانة ایاصوفیه ، ش ٣٠١٤، گ ١٣٧ ر؛
احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، چاپ عبدالوهاب ابوالنور و کامل کامل بکری ، ج ١ـ٣، قاهره ١٩٦٣، ج ١، ص ٢٧٩؛

Kilisli Rifat Bilge, "I stanbul Kدtدphہnelerinde Bulunan Bہznہmeler", TM , VII-VIII/٢ (١٩٤٢), ١٧٥-١٧٦;
Cevat I zgi, "Tدrk Hayvan Bilimcisi Ku  temirog § lu Bog § du Beg § (١٢٣٣-١٢٨٦) ve Av Ku  lar  n  n Bak  m  Konusundaki Kitab  ", HK , II/١ (١٩٨٥), ٥٩-٧١.

/ جواد ایزگی ( د. ا. د. ترک ) /