بیابان (٢) ، دشت و بخشی در شهرستان میناب در استان هرمزگان . دشت ساحلی بیابان ، تقریباً به طول ١٤٠ کیلومتر از دهانة رود میناب تا دماغة رأس الکوه در پنجاه کیلومتری مغرب دماغة جاسک * به سمت جنوب گسترده است . عرض این دشت از شانزده تا ٢٤ کیلومتر متغیر است . رشته کوه بَشاگرد (میانگین ارتفاع : ٤٠٠ ، ١ متر) در آن امتداد دارد. کوه بیابان با ارتفاع حدود ١٨٠ ، ١ متر در قسمت جنوبی از مهمترین ارتفاعاتی است که مرز شرقی آن را تشکیل می دهد. بین کوه بیابان و دریا، رشته کوههای کم ارتفاع دیگری نیز وجود دارد. این کوهها عمدتاً از ماسه سنگ تشکیل شده و بر اثر فرسایش شدید به اشکال گوناگون درآمده است . هنگامی که لوریمر آنجا را دیده از آنها به عنوان قلعه و انبار غله استفاده می شده است (ج ٢، قسمت اوّل ، ص ٣٠٠). آبادی کوهْمبارک در رأس دماغه ، از فاصلة بسیار دور دیده می شود. در این منطقه رودهای گَز، هِوای ، کَرای ، بِریز و زَنْگَلی جریان دارد که در روزهایی از فصل زمستان عبور از آنها ممکن نیست . این رودها دشت را به چند منطقة متمایز تقسیم کرده است . قسمت اعظم ساحل ، شنی و کم ارتفاع است . ماندابهایی با درختان کَرنا در شمال آن یافت می شود. ریگهای روانِ (بلوچی : «مین ») این بخش خطرناک است و عمدتاً در ساحل ، میان کرانة مرطوب و محکم و زمینهای نرم و خشک قرار دارد. زمینهای دور از دریا سخت ، و در قسمتهایی رُسی است که پس از باران عبور از آنجا غیرممکن است ، در برخی قسمتها نیز شنی است . پوشش گیاهی آن بیشتر خارشتر و درخت گز، و آب آن غالباً شور است ( رجوع کنید به لوریمر، ج ٢، قسمت اوّل ، ص ٣٠٠ـ٣٠١).

در اواخر دورة صفوی ، دهستان بیابان و جاسک را جاسکِ بیابان / جاشک بپایان می نامیدند (رُهربُرن ، ص ١٤). سیریک تنها لنگرگاه مهم بیابان ، به فاصلة کمی از دریا در کنار نهری واقع است . بیشتر آبادیهای آن دور از دریاست . در گذشته ، این ناحیه زیرنظر میرهای جاسک بود که عنوان کلانتری را از حاکم بندرعباس دریافت می کردند. گرانت ، که در ١٢٢٤/١٨٠٩ در سفر از جنوب به شمال از بیابان گذشت ، دربارة آن مطالبی نوشته است . گابریل نیز که در ١٣١٢ ش /١٩٣٣ از سیریک دیدار کرد، دربارة آن نوشته است که آن ناحیه دارای وسیعترین نخلستانها، ولی روبه کاهش و زوال ، است (ص ١٩١).

به گفتة لوریمر، اهالی بیابان بلوچ و اغلب از قبایل رئیس و هوت ، و سنی بوده اند که تا اندک زمانی پیش از آن ، تماس چندانی با حکومت مرکزی ایران نداشته اند، و فرهنگ و اقتصاد آنجا به فرهنگ و اقتصاد دشت ساحلی مکران در مشرق آن بسیار شبیه بوده است (ج ٢، قسمت اوّل ، ص ٣٠١). فرآوردة عمدة آنجا خرما بوده ، ولی به طور پراکنده ، گندم ، جو، ارزن و ذرت نیز به صورت دیم کاشته می شده است . مصالح عمدة بناهای آنجا از درخت نخل بوده است . بیشتر خانواده ها چند رأس گاو، گوسفند یا بز داشتند، با قایقهای کوچکی در آبهای میان بیابان و جزایر نزدیک بندرعباس رفت وآمد می کردند و بعضاً به تجارت و ماهیگیری می پرداختند. اهالی عموماً فقیر بوده اند. لوریمر فهرست نام ٤٨ آبادی را با هشتهزار سکنه و سیصد شتر و پانصد الاغ ذکر کرده است (ج ٢، قسمت اوّل ، ص ٣٠١، ٣٠٣ـ٣١١). جهانبانی (ص ١٩) جمعیت آنجا را هزارخانوار به رهبری میربرکت خان جاسکی دانسته است ؛ ولی تاریخ این برآورد معلوم نیست . آخرین برآورد، پیش از سرشماری دهساله ، مربوط به رزم آراست (ج ٨، ص ٢٥٤) که در ١٣٣٢ ش ، دهستان سیریک را با ٨٥ روستا و جمعیتی حدود پانزده هزارتن ذکر کرده است .

بخش بیابان ، یکی از بخشهای سه گانة شهرستان میناب (تقریباً منطبق بر دشت بیابان ) است که در مشرق استان هرمزگان ، کنار قسمت شرقی تنگة هرمز واقع است . از شمال به بخش مرکزی (در شهرستان میناب )، از مشرق به بخش سندرک (در شهرستان میناب ) و بشاگرد * (در شهرستان جاسک )، از جنوب به بخش مرکزی (در شهرستان جاسک ) و از مغرب به دریای عمان محدود است . مشتمل بر سه دهستانِ بِمانی (به مرکزیت کوهِسْتَک )، بیابان (به مرکزیت گونمردی ) وسیریک (به مرکزیت سیریک ) و ٩٦ آبادی است . جمعیت آن طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، حدود ١٠٠ ، ٣٠ تن است که بیشتر در دهستان سیریک به سر می برند. حدود نیمی از آبادیهای بخش در دشت قرار دارد، به طوری که ٤٢ آبادی از ٩٤ آبادیِ آن جلگه ای ، و ٣١ آبادی کوهستانی یا جلگه ای و کوهستانی اند (مرکز آمار ایران ، ص ١٢). در آذر ١٣٣٣، این بخش مشتمل بر دهستانهای بیابان شرقی و بیابان غربی تأسیس شد. بیشتر آبادیهای بخش از طریق راه فرعی (خاکی ) با مرکز بخش و شهرهای اطراف ارتباط دارند.

سیریک (مرکز بخش ) تنها شهر و بندر این بخش به شمار می رود که در ساحل دریای عمان قرار دارد. از طریق راه اصلی با میناب (حدود هفتادکیلومتری در شمال ) و جاسک (حدود ١٥٠ کیلومتری در جنوب شرق ) مرتبط است .

منابع :
(١) امان الله جهانبانی ، عملیات قشون در بلوچستان از مرداد تا بهمن ١٣٠٧ ش ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٢) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٨ : استان هشتم ( کرمان و مکران )، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٣) کلاوس میشائل رهربرن ، نظام ایالات در دورة صفویه ، ترجمة کیکاووس جهانداری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، بندرعباس و خلیج فارس = اعلام الناس فی احوال بندرعباس ، چاپ احمد اقتداری و علی ستایش ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) آلفونس گابریل ، تحقیقات جغرافیائی راجع به ایران ، ترجمة فتحعلی خواجه نوری ، چاپ هومان خواجه نوری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٦) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة دهستانهای کشور، استان هرمزگان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛

(٧) N. P. Grant, "Journal of a route through the western parts of Makran", JRAS , (١٨٠٩), ٣٢٨-٣٤٠;
(٨) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, `Oma ¦n, and Central Arabia , IIA, Calcutta ١٩٠٨;
(٩) Naval Intelligent Division, Persia , ١٩٤٥, ١٣٥-١٣٧, ٣٧٢.

(١٠) / اسپونر ، بااندکی تلخیص از ( ایرانیکا ) ؛
با اضافاتی از ( د. ج . اسلام ) /