تقویم الایمان ، کتابی فلسفی ، نوشتة سیدمحمدباقر میرداماد * ، حکیم و فقیه سدة دهم و یازدهم . تقویم الایمان مشهورترین عنوان این اثر است که در خطبة کتاب (ص ١٩٥) نیز بدان تصریح شده است ، اما میرداماد ابواب این کتاب را «تصحیح » و «تقویم » نامیده و در شرح تقدمة تقویم الایمان (ص ٣) از تقویم الایمان با عنوان «التصحیحات و التقویمات » نام برده است . میرسید احمد علوی عاملی (مقدمه ، ص ٣٨٤) نیز در ابتدای کشف الحقایق از آن با نام تقویم الایمان و تتمیم العرفان یاد کرده است . همچنین در بعضی از فهرستهای نسخ خطی آن را با عنوان تقویم الحکمة الایمانیة آورده اند (حجتی ، ص ٤٩٦).

تقویم الایمان از یک «رصد» شامل پنج «فصل » تشکیل شده و هر فصل متضمن بخشهایی چون تقویم ، تصحیح ، توصیه ، تحکمه ، محاققه و تقویم ، ظن و تقویم ، وهم و تقویم ، تشکّک و تثبیت است . از تعبیر «الرَصَدالاول » ( رجوع کنید به میرداماد، ١٣٧٦ش ، ص ١٩٩) چنین برداشت می شود که مؤلف قصد داشته تا رصدهای دیگری نیز بدان بیفزاید، اما به دلیل نامعلومی این کار را نکرده است (همان ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٥). میرداماد در فصل اول ، که به منزلة مدخل کتاب است ، به برخی از مبادی و مباحث مربوط به امور عامه پرداخته است ، از قبیلِ تعریف علم الاهی (یعنی فلسفه )، موضوع و مسائل فلسفه ، انقسام موجود به واجب و ممکن ، تقسیم ممکن به جوهر و عرض ، ملاک نیاز ممکن به علت و تساوق وجود و تشخص ( رجوع کنید به ص ١٩٩ـ٢٢٦). فصل دوم بیشتر به براهین اثبات واجب و ابطال دور و

تسلسل اختصاص دارد و براهینی چون برهان ضرورت ، برهان اولویت ، برهان جزء و کل ، برهان قوه و فعل ، برهان شخصیت ، برهان وسط و طرف ، برهان تضایف ، برهان حیثیات ، برهان أسدّ و أخصر و برهان ترتّب در آن ذکر شده است ( رجوع کنید به ص ٢٢٧ـ٢٥١). در فصل سوم ، مؤلف بیشتر به تبیین و اثبات صفات سلبی واجب پرداخته ( رجوع کنید به ص ٢٥٣ـ ٢٨٩) و در فصل چهارم نیز به تحلیل برخی صفات سلبی واجب بالذات و مباحثی مانند چگونگی عروض اضافه بر واجب الوجود،

کیفیت عروض سُلوب بر ذات واجب الوجود، تقدم سرمدی واجب الوجود و حدوث و قدم دهری پرداخته است ( رجوع کنید به ص ٢٩١ـ ٣٣٣). وی در این فصل برای اثبات حدوث دهری ممکنات ، برهانی اقامه کرده که در دیگر آثارش بیان نکرده است ( رجوع کنید به ص ٣٢٣ـ٣٢٤). فصل پایانی کتاب به مباحث معرفت شناسی و آرای مؤلف در بارة علم ، بویژه علم الاهی ، اختصاص دارد. عمدة مباحث این فصل عبارت اند از: تعریف و تقسیم علم ، معلوم در علوم حصولی و حضوری ، علم جواهر مفارق ، ترتیب

و ترتّب علوم و ادراکات ، اتحاد عقل و عاقل و معقول ، علم فعلی و انفعالی و نقد نظر ابن سینا در این باب و چگونگی انکشاف صور متعدد برای نفس آدمی ( رجوع کنید به ص ٣٣٥ـ٣٨٠).

میرداماد به تمامی فنون ادبی احاطه داشته و از سلاست بیان نیز برخوردار بوده است (همان ، مقدمة اوجبی ، ص ٧٧). نثر او، بویژه در آثار فنی چون تقویم الایمان ، ویژگیهایی دارد که بعضی با استناد به آنها وی را صاحب سبک دانسته اند (همان ، مقدمة اوجبی ، ص ٧٨). او از واژگان نامأنوس و غریب بسیار بهره می برد (امین ، ج ٩،ص ١٨٩) و گاه در ترکیب و ساختار عبارتها نیز از قواعد معمول عدول می کند؛ همین امر نثر او را متکلف و پیچیده کرده است . هانری کوربن (ص هشتادوهفت ) می گوید که این ابهام و پیچیدگی مبیّن عجز میرداماد از یافتن شیوة بیان تمام و کامل نیست ، بلکه باید آن را وسیله ای دانست برای حمایت و صیانت وی در برابر تعقیبها و آزارهایی که هیچکدام از فیلسوفان از آن مصون نبوده اند.

تقویم الایمان از چند جهت اهمیت دارد، از جمله حاوی برخی مباحث و تقریرها و ادلة نو و ابداعات میرداماد است که در دیگر آثار وی نیست ، مثل نظریة وحدت حمل ، برهان خاص بر حدوث دهری و حصر تعداد مقولات در دو مقولة جوهر و عرض (میرداماد، ١٣٧٦ش ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٧؛ همو، ١٣٦٧ ش ، ص ٧٢،١٦٢،٢٣٤). این اثر تقریباً یک دورة کامل مباحث فلسفی است و ساختار و شاکلة نظام فلسفی میرداماد در آن به اختصار ترسیم شده است (میرداماد، ١٣٧٦ش ، همانجا) . بنا بر شواهد و قراین ، تقویم الایمان کتاب درسی بوده و میرداماد آن را برای برخی از شاگردانش تدریس می کرده است ، زیرا در حاشیة برخی از نسخه های آن ، حواشی و تعلیقاتی با عنوان «سُمِع » وجود دارد که حاوی نکاتی است که شاگردان او در محفل درس از او شنیده و یادداشت کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به همان ، ص ٢٠٧، پانویس ١، ص ٢٦٤، پانویس ٢، ص ٢٨٤، پانویس ٥؛ نیز رجوع کنید به علوی عاملی ، ص ٤٤٦).

بر تقویم الایمان شرحهایی نوشته شده است . چهار شرح شناخته شدة آن عبارت اند از: ١) شرح تقدمة تقویم الایمان یا المعلّقات علی تقویم الایمان که گاهی از آن به اشتباه با نام تقویم الایمان یادشده است . این کتاب شرح مبسوطی است از خود میرداماد بر خطبة تقویم الایمان در بیان و اثبات فضائل حضرت علی علیه السلام با استناد به روایات . این شرح در ١٤١٢ در اصفهان چاپ شده است (میرداماد، ١٣٧٦ش ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٣)؛ ٢) کشف الحقایق ، از میرسید احمد علوی ، شاگرد میرداماد، که عمیقترین و مهمترین شرح تقویم الایمان به شمار می آید. شارح دوبار، به فاصلة زمانی نزدیک به ده سال ، این شرح را تحریر کرده است . اهمیت این شرح از آنجاست که پس از تحریر اول ، میرداماد آن را دیده و تأیید کرده است (همان ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٣ـ١٢٤، ١٥٥؛ امین ، ج ٢، ص ٥٩٣؛ مجلسی ، ج ١٠٦، ص ١٥٦). نسخه ای از این تحریر به خط مؤلف در کتابخانة آستان قدس رضوی (ش ٢٢٢) موجود است (اردلان جوان ، ج ١، ص ١٨٧). تحریر دوم کشف الحقایق در واقع تهذیب تحریر نخست است . نسخه ای از این تحریر در کتابخانة آستان قدس رضوی (ش ٢٢٣) موجود است (میرداماد، ١٣٧٦ش ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٤؛ اردلان جوان ، ج ١، ص ١٨٨). تلفیقی از این دو تحریر چاپ شده است ( رجوع کنید به ادامة مقاله )؛ ٣) عرش الایقان ، نوشتة میرعبدالحسیب ، از نوادگان میرداماد. تنها نسخة ناقص آن در کتابخانة مجلس شورای اسلامی (ش ١ر٥٣٨٦) موجود است (منزوی ، ج ١٦، ص ٢٩١)؛ ٤) شرح ملا شمسای گیلانی (دانش پژوه ، ص ٦٠). حواشی و تعلیقات تقویم الایمان ، برخی از خود میرداماد، بعضی متعلق به ملاعلی نوری و شماری نیز از آنِ شاگردان میرداماد است که در واقع تقریرات درس اوست ، نه نظرهای شخصی تفسیری و انتقادی آنان (میرداماد، ١٣٧٦ش ، مقدمة اوجبی ، ص ١٢٣).

از تقویم الایمان نسخه های خطی متعددی در دست است که برخی از آنها ناقص اند؛ از بهترین آنهاست : نسخة موجود در کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی (ش ٧٥١٧)، همراه حواشی میرداماد و ملاعلی نوری و دیگران (ولائی ، ج ١١، ص ٧٦ـ٧٧) و نسخة موجود در کتابخانة مجلس شورای اسلامی (ش ٣٨١٦؛ حائری ، ج ١٠، بخش ٤، ص ١٨٣٤ـ١٨٣٦). تقویم الایمان در ١٣٧٦ش بر اساس شش نسخة خطی به انضمام کشف الحقایق و حواشی ملاعلی نوری به کوشش مؤلف مقالة حاضر تصحیح و چاپ شده است .

منابع :
(١) علی اردلان جوان ، فهرست کتب خطّی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، ج ١، مشهد ١٣٦٥ش ؛
(٢) امین ؛
(٣) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملّی ، ج ١٠، بخش ٤، تهران ١٣٥٢ش ؛
(٤) محمدباقر حجتی ، فهرست نسخه های خطّی کتابخانة دانشکدة الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٥) محمدتقی دانش پژوه ،«نگارشهای شمسای گیلانی »، جاویدان خرد ، سال ٤، ش ٢ (پاییز ١٣٦٠)؛
(٦) احمدبن زین العابدین علوی عاملی ، کشف الحقائق ، در محمدباقربن محمد میرداماد، تقویم الایمان ، چاپ علی اوجبی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٧) هانری کوربن ، «میرداماد یا معلّم ثالث : مکتب الهی اصفهان »، در محمدباقربن محمد میرداماد، کتاب القبسات ، چاپ مهدی محقق ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٨) مجلسی ؛
احمد منزوی ، فهرست کتابخانة

(٩) مجلس شورای ملّی ، ج ١٦، تهران ١٣٤٨ش ؛
(١٠) محمدباقربن محمد میرداماد، تقویم الایمان ، چاپ علی اوجبی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١١) همو، شرح تقدمة تقویم الایمان ، چاپ غلام علی نجفی و حامد ناجی ، اصفهان ١٤١٢؛
(١٢) همو، کتاب القبسات ، چاپ مهدی محقق و دیگران ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(١٣) مهدی ولائی ، فهرست کتب خطّی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، ج ١١، مشهد ١٣٦٤ش .

/ علی اوجبی /