دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧١٥
بَدِر ، احمد ، ملقب به نصیرالدوله ، دولتمرد عصر قاجار. در ١٢٨٧ در رشت متولد شد. پدرش ، میرزا عبدالوهاب شیرازی (نصیرالدوله ، آصف الدوله ) از مشاهیر رجال عهد ناصری و مادرش ، عصمت السلطنه ، دختر حاج فرهادمیرزا معتمدالدوله بود. درسهای مقدماتی را نزد معلمان خصوصی خواند و در دارالفنون تهران به تحصیل ادامه داد. در ادبیات فارسی و عربی و شیوة نگارش و خوشنویسی پیشرفت بسیار کرد، و زبان فرانسه را نیز بخوبی آموخت . در ١٣٠١ از ناصرالدین شاه لقب نصیرالدوله گرفت . در ١٣٠٥ وارد وزارت امور خارجه شد و بتدریج ارتقا یافت و به چند مأموریت خارج رفت . در ١٣٢٢ وزیر مختار ایران در بلژیک شد و تا انقلاب مشروطیت در آن سمت بود. مدتی پس از بازگشت به تهران ، مدیر کل وزارت امور خارجه شد. حسن وثوق (وثوق الدوله ) که در ١٣٣٤ به رئیس الوزرایی منصوب شد و مقام وزارت امور خارجه را نیز برعهده گرفت ، نصیرالدوله را به معاونت آن وزارتخانه منصوب کرد و پس از چندی ، کفالت آن را به او سپرد. در ١٣٣٦، پس از رئیس الوزرایی مجدد وثوق الدوله ، احمد بَدِر نصیرالدوله وزیر معارف و علوم شد (اقبال آشتیانی ، ص ٣٧؛ بامداد، ج ١، ص ٧٨؛ سعادت نوری ، ص ٧٥). این کابینه که قرارداد ١١ ذیقعدة ١٣٣٧/ ٩ اوت ١٩١٩ را با انگلستان منعقد ساخت ، قریب دو سال دوام داشت و چندین بار ترمیم شد، ولی در تمام این مدت وزارت معارف با نصیرالدوله بود. پس از سقوط وثوق الدوله
و لغو قرارداد ١٩١٩، نصیرالدوله به اروپا رفت و در ١٣٠٤ ش به ایران بازگشت و در اوایل ١٣٠٥ ش در انتخابات دورة ششم مجلس شورای ملی از سیرجان به وکالت برگزیده شد (فرهنگ تهرانی ، ص ٧٢)؛ اما پیش از افتتاح مجلس ، حسن مستوفی او را به وزارت معارف منصوب کرد، و نصیرالدوله در تغییر بعدی هیئت وزیران نیز در همین مقام باقی ماند. در بهمن ١٣٠٥، در سومین تغییر هیئت وزیران ، جای خود را به سید محمد تدیّن * ، رئیس مجلس شورای ملی ، داد و به مجلس رفت .
احمد بدر در دو نوبتِ تصدّی وزارت معارف ، برای توسعة مدارس در ایران گامهایی برداشت و عده ای محصل به اروپا گسیل کرد. وی در جوانی با دختر عبدالصمد میرزا عزّالدوله ، فرزند محمدشاه قاجار، ازدواج کرد. بدر مردی معارف پرور، ادیب ، کتابخوان ، متعیّن و متمول بود و در ١٣٠٩ ش براثر عارضة سکته درگذشت (اقبال آشتیانی ، همانجا؛ بامداد، ج ١، ص ٧٨-٧٩).
منابع :
(١) عباس اقبال آشتیانی ، «میرزا عبدالوهابخان آصف الدوله »، یادگار ، سال ٥، ش ٦ و ٧ (بهمن و اسفند ١٣٢٧)؛
(٢) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٣) حسین سعادت نوری ، رجال دورة قاجاریه ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٤) باقر عاقلی ، روز شمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٦٩-١٣٧٠ ش ، ج ١، ص ٩٢، ١٤٨؛
عطاءالله فرهنگ تهرانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورة ٢٤ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه ،
(٥) تهران ١٣٥٦ ش .
/ باقر عاقلی /