جُورَقانی‌ ، ابوعبداللّه‌حسین‌بن‌ ابراهیم‌ همدانی‌، عالم‌ و محدّث‌ قرن‌ ششم‌. در بعضی‌ منابع‌ نام‌ او جوزَقانی‌ (رجوع کنید به سخاوی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٧٨؛
ابن‌عماد، ج‌ ٤، ص‌ ١٣٦)، جوزَقی‌ (كتانی‌، ص‌ ١٢٢) و جوزجانی‌ ضبط‌ شده‌ (برای‌ بحث‌ كامل‌تر رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، مقدمه فریوائی‌، ص‌ ٦٦ـ٧٠) كه‌ جملگی‌ تصحیف‌ جُوْرَقان‌ *است‌ (رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١١٤). بیشتر آگاهی‌ ما در باره وی‌، بر اساس‌ مطالبی‌ است‌ كه‌ خود او در كتاب‌ الْاَباطیل‌ و الْمَناكیر آورده‌ است‌.

پدر او، ابراهیم‌بن‌ حسین‌، از علما و محدّثان‌ بوده‌ و جورقانی‌ در الاباطیل‌ چهارده‌ بار از او حدیث‌ نقل‌ شده‌ است‌ (جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌٣٠). از اشاراتی‌ در الاباطیل‌ می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ جورقانی‌ بیشتر عمر خود را در همدان‌ به‌سر برده‌ است‌ (همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٣٢). صفدی‌ (ج‌ ١٢، ص‌ ٣١٦) از ورود او به‌ بغداد و حدیث‌ نقل‌ كردنش‌ در این‌ شهر سخن‌ گفته‌ است‌. دونی‌، بر اساس‌ نقل‌قولهای‌ متعدد جورقانی‌ از وی‌، مهم‌ترین‌ شیخ‌روایت‌ جورقانی‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٤٥). به‌جز دونی‌، سایر شیوخ‌ جورقانی‌ ابوالفضل‌ محمدبن‌ طاهر مَقْدِسی‌ (متوفی‌ ٥٠٧)، عبدالملك‌بن‌ علی‌ بصری‌ و حمدبن‌ نصر اَعْمَش‌ بوده‌اند (ابن‌نقطه‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٥؛
ذهبی‌، ج‌٢٠، ص‌ ١٧٨؛
نیز رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٣٥، ٣٩، ٤١). فریوائی‌ (جورقانی‌، ج‌ ١، مقدمه‌، ص‌ ٣٢ـ٤٥) فهرست‌ كامل‌ شیوخ‌ جورقانی‌ را از كتاب‌ الاباطیل‌ استخراج‌ كرده‌ است‌.

از شاگردان‌ جورقانی‌، نام‌ خواهرزاده‌اش‌ نجیب‌بن‌ غانِم‌ (راوی‌ كتاب‌ الاباطیل‌ )، عبدالرزاق‌ جیلی‌ (ذهبی‌، همانجا)، ابوالقاسم‌ ابراهیم‌بن‌ محمد طَیبی‌/ ضَبّی‌ و ابن‌شافع‌ جیلی‌ در منابع‌ آمده‌ است‌ (رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٤٦). در باره مذهب‌ او اختلاف‌نظر وجود دارد؛
بغدادی‌ (ج‌ ١، ستون‌ ٣١٣) او را حنفی‌ دانسته‌، اما باتوجه‌ به‌ ذكر روایاتی‌ در ذمّ قیاس‌ و رأی‌ در كتاب‌ الاباطیل (رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٠٥ـ ١١٤) و جرح‌ ابوحنیفه‌ (همان‌، ج‌ ٢، ص‌ ١١١، ١٧١) و نقل‌ روایاتی‌ در ستایش‌ از شافعی‌ (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨٣ـ٢٩٠)، می‌توان‌ او را محدّثی‌ شافعی‌ با گرایش‌ به‌ اهل‌ حدیث‌ دانست‌. او در ١٦ رجب‌ ٥٤٣ درگذشته‌ است‌ (ابن‌نقطه‌، همانجا؛
ذهبی‌، ج‌ ٢٠، ص‌ ١٧٨).

كتاب‌ مهم‌ و موجود جورقانی‌، الاباطیل‌ و المناكیر و الصحاح‌ و المشاهیر است‌. این‌ كتاب‌ را الموضوعات‌ (صفدی‌، ج‌ ١٢، ص‌ ٣١٥؛
ابن‌عماد، همانجا) و الموضوعات‌ من‌ الاحادیث‌ المرفوعات‌ (كتانی‌، همانجا) نیز خوانده‌اند. الاباطیل‌ مشتمل‌ است‌ بر مقدمه‌، هفده‌ كتاب‌ (قسمت‌)، ١٤٠ باب‌ و بیش‌ از هفتصد حدیث‌ مسند (جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٧٧ـ ٧٨). روش‌ جورقانی‌، بنابر مقدمه وی‌ در كتاب‌ (ج‌ ١، ص‌ ١)، نخست‌ ذكر احادیث‌ ضعیف‌ و موضوع‌، شامل‌ احادیث‌ باطل‌ و منكر و بیان‌ عیوب‌ خفی‌ آنها و سپس‌ نقل‌ احادیث‌ صحیح‌ و مشهور در تأیید نادرستی‌ احادیث‌ دسته نخست‌ است‌.

از حیث‌ محتوا كتاب‌ الاباطیل‌ را می‌توان‌ به‌ دو بخش‌ تقسیم‌ كرد: بخش‌ نخست‌ بیانگر آرا و دیدگاههای‌ كلامی‌ جورقانی‌ است‌ و به‌ نقل‌ احادیثی‌ در باره ماهیت‌ ایمان‌، قیاس‌، قِدَم‌ كلام‌ خدا، امامت‌ و موضوعات‌ دیگر اختصاص‌ دارد. فریوائی‌ (همان‌، ج‌ ١، مقدمه‌، ص‌ ٤٧ـ٥٧) به‌ برخی‌ آرای‌ كلامی‌ جورقانی‌ بر اساس‌ همین‌ بخش‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. در این‌ بخش‌، ابوابی‌ نیز به‌ ذكر فضائل‌ برخی‌ از عالمان‌ مشهور اهل‌ سنّت‌، چون‌ محمدبن‌ ادریس‌ شافعی‌ (متوفی‌ ٢٠٤) و محمدبن‌ كرّام‌ سجزی‌ (متوفی‌ ٢٥٥)، اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. بخش‌ دوم‌ شامل‌ ابواب‌ فقهی‌ است‌ و از باب‌ طهارت‌ تا فضائل‌القرآن‌ را در بر می‌گیرد. اطلاعاتی‌ كه‌ جورقانی‌ در باره كرامیه‌ و فرقه‌های‌ آن‌ داده‌ بسیار مهم‌ و احتمالاً برگرفته‌ از متون‌ كرامیه‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌ ١، ص‌ ٢٩٢ـ٢٩٥).

مبنای‌ جورقانی‌ در رد یا تضعیف‌ احادیث‌، صرفِ وجود مخالفی‌ از سنّت‌ صحیحه‌، حتی‌ با وجود امكان‌ جمع‌ بین‌ احادیث‌، است‌ كه‌ از این‌ نظرِ وی‌ انتقاد شده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٤٥؛
سخاوی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٧٨؛
نیز رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٧٨ـ٨٠). همچنین‌ به‌ نوشته فریوائی‌ (جورقانی‌، ج‌ ١، مقدمه‌، ص‌ ٧٨)، از جورقانی‌ در تضعیف‌ یا تصحیح‌ ٣٨ حدیث‌ انتقاد كرده‌اند. جورقانی‌ به‌ صحیحین‌، به‌ خصوص‌ صحیح‌ بخاری‌، اعتماد ویژه‌ای‌ داشته‌، به‌ نحوی‌ كه‌ در ٢٤٥ مورد تصریح‌ كرده‌ كه‌ حدیث‌ را از صحیحین‌ استخراج‌ كرده‌ است‌ و حتی‌ به‌ نظر می‌رسد كه‌ در صحت‌ حدیث‌، به‌ وجود آن‌ در این‌ دو كتاب‌ نظر داشته‌ است‌ (همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٨١). جورقانی‌ در نقد و بررسی‌ احادیث‌، متأثر از ابن‌حِبّان‌ *بُسْتی‌ (متوفی‌ ٣٥٤)، مؤلف‌ كتاب‌ الثِقات‌ ، بوده‌ و در مواردی‌ از او نام‌ برده‌ است‌ (همان‌، ص‌ ٨٢).

كتاب‌ الاباطیل‌ مورد توجه‌ عالمان‌ بوده‌ است‌ و در نگارش‌ آثاری‌ در باب‌ موضوعات‌ (احادیث‌ جعلی‌) از آن‌ بهره‌ گرفته‌اند. ابن‌جوزی‌ (متوفی‌ ٥٩٧) گرچه‌ از جورقانی‌ و كتاب‌ او در اغلب‌ موارد با نام‌ یاد نكرده‌، بخش‌ اعظمی‌ از كتاب‌ الموضوعات‌ و العلل‌ خود را از كتاب‌ جورقانی‌ گرفته‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌نقطه‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٦؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٤٣ـ ١٤٤). فریوائی‌ (جورقانی‌، ج‌ ١، مقدمه‌، ص‌ ٩٦ـ٩٧) فهرست‌ كامل‌ مواردی‌ را كه‌ ابن‌جوزی‌ در الموضوعات‌ از كتاب‌ الاباطیل‌ نقل‌قول‌ كرده‌، آورده‌ است‌. همچنین‌ ابن‌جوزی‌ به‌ همان‌ روش‌ جورقانی‌ به‌ نقد احادیث‌ پرداخته‌ و حتی‌ با بررسی‌ برخی‌ احادیث‌ جورقانی‌ بر او نیز انتقاد كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٧٩، ٨٤ـ٨٦؛
ابن‌جوزی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٢٤ـ٤٢٧؛
نیز رجوع کنید به ٤٣٣ـ٤٣٤، ٤٣٨ـ٤٣٩). ابن‌عراق‌ (متوفی‌ ٩٦٣؛
ج‌ ١، ص‌ ٥١ـ٥٢) نیز، ظاهراً به‌ تبع‌ ابن‌جوزی‌، نام‌ جورقانی‌ را در زمره كذابین‌ و وضاعین‌ آورده‌ است‌، اما ابن‌حجر عسقلانی‌ (ج‌ ٣، ص‌ ١٤٤ـ ١٤٥)، ضمن‌ بهره‌ بردن‌ از الاباطیل‌ ، اتهام‌ وضع‌ به‌ جورقانی‌ را ناروا دانسته‌ است‌. سیوطی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٥١) نیز احتمالاً رأی‌ ابن‌حجر را ترجیح‌ داده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به جورقانی‌،ج‌ ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٥٧ ـ٦١). از دیگر كسانی‌ كه‌ از كتاب‌ الاباطیل‌ بهره‌ برده‌، ابن‌مُلَقَّن‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٩٧ـ١٠١).

عبدالرحمان‌ فریوائی‌، مصحح‌ الاباطیل، فهرست‌ تقریباً كاملی‌ از منابع‌ جورقانی‌ در تألیف‌ كتاب‌ الاباطیل آورده‌ است‌. ذهبی‌ كتاب الاباطیل‌ را با عنوان‌ تلخیص‌ الاباطیل‌ خلاصه‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به جورقانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٨٧ ـ٩٢؛
قس‌ اَلْبانی‌، ص‌ ٢٤٩ كه‌ نسخه‌ای‌ از این‌ كتاب‌ را به خطا، به‌ ابواسحاق‌ ابراهیم‌بن‌ یعقوب‌ سعدی‌ نسبت‌ داده‌ است‌ رجوع کنید به بشارعواد معروف‌، ص‌ ٢١٦). بغدادی‌(همانجا) كتابی‌ به‌ نام‌ التكلیف‌ فی‌ الفروع‌ را تألیف‌ جورقانی ‌دانسته‌ است‌.

منابع‌:
(١) ابن‌جوزی‌، كتاب‌ الموضوعات‌ من‌ الاحادیث‌ المرفوعات‌، چاپ‌ نورالدین‌ بویاجیلار، ریاض‌ ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٢) ابن‌حجر عسقلانی‌، لسان‌المیزان‌، چاپ‌ عبدالفتاح‌ ابوغده‌، بیروت‌ ١٤٢٣ / ٢٠٠٢؛
(٣) ابن‌عراق‌، تنزیه‌ الشریعه المرفوعه عن‌ الاخبار الشنیعه الموضوعه، چاپ‌ عبدالوهاب‌ عبداللطیف‌ و عبداللّه‌ محمدصدیق‌، بیروت‌ ١٤٠١/١٩٨١؛
(٤) ابن‌عماد؛
(٥) ابن‌نقطه‌، تكمله الاكمال، چاپ‌ عبدالقیوم‌ عبدرب‌النبی‌، مكه‌ ١٤٠٨ـ ١٤١٨؛
(٦) محمدناصرالدین‌ البانی‌، فهرس‌ مخطوطات‌ دارالكتب‌ الظاهریه: المنتخب‌ من‌ مخطوطات‌ الحدیث، دمشق‌ ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(٧) بشار عواد معروف‌، الذهبی‌ و منهجه‌ فی‌ كتابه‌ تاریخ‌ الاسلام‌، قاهره‌ ١٩٧٦؛
(٨) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیه العارفین‌، ج‌ ١، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٥؛
(٩) حسین‌بن‌ ابراهیم‌ جورقانی‌، الاباطیل‌ و المناكیر و الصحاح‌ و المشاهیر، چاپ‌ عبدالرحمان‌ فریوائی‌، ریاض‌ ١٤١٥/١٩٩٤؛
(١٠) ذهبی‌؛
(١١) محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، فتح‌ المغیث‌ شرح‌ الفیه الحدیث‌، چاپ‌ صلاح‌ محمد محمد عویضه‌، بیروت‌ ١٤١٧/ ١٩٩٦؛
(١٢) سمعانی‌؛
(١٣) عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، اللّآلی‌ء المصنوعه فی‌ الاحادیث‌ الموضوعه، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٤) صفدی‌؛
(١٥) محمدبن‌ جعفر كتانی‌، الرساله المستطرفه لبیان‌ مشهور كتب‌ السنه المشرفه‌، كراچی‌ ١٣٧٩/١٩٦٠.

/ امیر احمد نژاد /