بهار ، شهرستان و شهری در استان همدان .

١) شهرستان بهار (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٦٣٥ ، ١٢٧ تن ). در مغرب استان همدان واقع است . از شمال به شهرستان کبودرآهنگ ، از مشرق به شهرستان همدان ، از جنوب به شهرستان تویسرکان و از مغرب به شهرستانهای اسدآباد و قروه (در استان کردستان ) محدود، و مشتمل است بر سه بخش مرکزی و لالجین و صالح آباد، شش دهستان ، و شهرهای بهار، صالح آباد و لالجین .

بیشتر آبادیهای آن در دشت قرار دارد و به سبب اختلاف ارتفاع بین دشت و ارتفاعات (بخصوص الوند)، منطقه ای بادخیز است . رشته کوه زاگرس با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی در آن امتداد دارد. مهمترین کوههای آن عبارت اند از: خون (ارتفاع : ح ٧٠٠ ، ٢ متر) در چهارده کیلومتری مغرب همدان ؛ یاقوشه (ارتفاع : ح ٧٥٠ ، ٢ متر) در هفده کیلومتری مغرب همدان که از سرچشمه های سیمینه رود است ؛ اَلْموقولاخ (آلمه بولاخ ، ارتفاع : ح ٩٩٧ ، ٢ متر) در ٣٦ کیلومتری شمال غرب همدان . راه اصلی قروه ـ همدان از دامنه های شمالی الموقولاخ می گذرد و گردنة اسدآباد جانب جنوب غربی این کوه را از کوهستان الوند جدا می کند. سیمینه (قوری چای / آبشینه ) مهمترین رود بهار است که پس از آبیاری اراضی شهرستان بهار در شانزده کیلومتری شمال شهر همدان به قره چای می پیوندد. وَفْرَجین (= مَریانَج )، سیمین (صالح آباد) و همه کسی از دیگر رودهای این شهرستان است . سفره های آب زیرزمینی منطقه به سبب ویژگیهای طبیعی غنی است و ذخیرة آب زیرزمینی آن (حدود چهل میلیون متر مکعب )، علاوه بر آبیاری اراضی ، آب آشامیدنی شهرهای همدان ، بهار و مریانج (در سه کیلومتری شمال غرب همدان ) را تأمین می کند ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ١٢٩٣، ١٣١٠؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٧، ص ٤١٨). آب و هوای شهر نسبتاً سرد و خشک است .

بهار معادن فراوانی دارد که مهمترین آنها سنگ مرمریت (نزدیک آبادی همه کسی در سی کیلومتری شمال شرق اسدآباد و در مسیر جاده همدان ـ قروه )، معدن آهن همه کسی و معدن گرانیت حصار باقی در نزدیکی آبادی همه کسی است .

ازگیا، زبان گنجشک ، اقاقیا، ارژن ، گل گاوزبان ، کتیرا و شیرین بیان و از زیا، آهو، کفتار، گرگ ، روباه ، شغال ، میش کوهی و انواع پرندگان در آن یافت می شود. بهار مراتع غنی و فراوانی دارد. دامداری آن قابل ملاحظه است و عشایر لُر (ایل جمهور و ایل ترکاشوند) از استانهای لرستان و کرمانشاه چند ماه از سال را در دشت بهار، ییلاق دارند. خاک آبرفتی دشت بهار (از رسوبات رودخانه ای ) و منابع آبی فراوان (رود، قنات ، چاه ) و توپوگرافی مناسب ، به کشاورزی آن رونق خاصی بخشیده است . از محصولات مهم آن ، گندم ، چغندرقند، جو، تره بار، سیب زمینی و انگور است . از صنایع دستی ، سفالگری و قالیبافی آن قدمت فراوان دارد. درگذشته شرکت سهامی ظروف لالجین (تأسیس ١٣١٥ ش ) در منطقه فعالیت گسترده ای داشت (خزائل کردستانی ، ص ٧٣)، امروزه نیز شهر لالجین به ساخت ظروف سفالی بدل چینی در ایران مشهور است . بنابر سرشماری صنعت و معدن ١٣٧٣ ش (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٤ ش ، ص ١٢، ٤٤، ١٣٠ـ١٣٢)، در شهر لالجین بیش از پانصد کارگاه به ساخت و نقاشی ظروف و مجسمه های سفالی اختصاص داشت . از صنایع جدید، کارخانة قند، صابون سازی و کشت و صنعت و صنایع دامی دارد. راههای اصلی همدان ـ قزوین ، همدان ـ سنندج و همدان ـ کرمانشاهان از این شهرستان می گذرد.

برخی از زیارتگاهها و آثار باستانی آن عبارت است از: امامزاده علمدار در ده زاغه (حدود پانزده کیلومتری جنوب غربی بهار)؛
امامزاده عسگر در ده سنگ سفید (حدود نوزده کیلومتری جنوب غربی بهار)؛
امامزاده ای در لالجین و قلعة قدیمی علی اشرف خان در ده سلیمان آباد (حدود یازده کیلومتری شمال شرق بهار)؛
گنج تپه (تپه باستانی ) در حدود دو کیلومتری شمال شرق بهار؛
و قلعة قدیمی امیرنظام در ده لَتْگاه (حدود چهارده کیلومتری شمال شرق بهار؛
سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٧، ص ٢١٥، ٢٣٧ـ٢٣٨، ٢٤٢، ٣٨٩ـ٣٩٠، ٤٠٠ـ٤٠١).

از کل جمعیت شهرستان بهار، ١٧٨ ، ٤٨ تن (٧ر٣٧%) در شهرها و ٤٥٧ ، ٧٩ تن (٢ر٦٢%) در روستاها به سر می برند. بیشتر اهالی به زبان فارسی و ترکی آذربایجانی و در بعضی آبادیها به کردی تکلم می کنند. مذهب مردم آن شیعة اثناعشری است .

طبق قانون تقسیمات کشوری مصوّب ١٦ آبان ١٣١٦ (ایران . وزارت کشور، ص ٨ ـ٩)، بخش سیمینه رود (تقریباً منطبق بر شهرستان امروزی ) در شهرستان همدان از استان پنجم (کردستان ) تشکیل شد. در ١٣٢٢ ش ، حوزة چهار بلوک ، از دهستانهای سیمینه رود، به علت وسعت زیاد به دو قسمت چهار بلوک همدان (با ٧٧ آبادی از جمله صالح آباد و همه کسی ) و چهار بلوک شمالی (با چهل آبادی از جمله بهار، دینارآباد و لالجین ) تقسیم شد (خزائل کردستانی ، ص ٣٦ـ٣٧، ٥٢).

طبق تصویبنامة کمیسیون سیاسی دفاعی هیئت دولت در جلسة مورخ ١٩/٨/١٣٧٢، شهرستان بهار مشتمل بر دو بخش مرکزی و لالجین تشکیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٦٠٩ـ٦١٠).

٢) شهر بهار (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٨٦٥ ، ٢٥ تن ). مرکز شهرستان بهار که در دشت بهار، در ارتفاع ٧٠٠ ، ١ متری و در فاصلة حدود یازده کیلومتری شمال غربی شهر همدان واقع است . پیرامون آن را مزارع و باغات فراگرفته است و چمن اَنْدجِین در مشرق شهر قرار دارد و آثار قدیمی نیز در آن یافت می شود. حداکثر مطلق دمای آن در تابستانها به ْ٣٠ و حداقل آن در زمستانها به ْ٣٠- می رسد. میانگین بارش سالیانه ٣٠٢ میلیمتر است . بهار در مسیر اصلی همدان ـ لالجین و کبودرآهنگ قرار دارد، همچنین راه اصلی همدان ـ صالح آباد (حدود بیست کیلومتر) و همدان ـ اسدآباد (حدود ٥٥ کیلومتر) از مغرب شهر بهار می گذرد. شهر بهار دارای محله های قدیمی آق دروازه ، قلعه ، محله شهر، تیه لر و حسن باباست . آثاری از قلعة قدیمی بهار در محلة قلعه شهر، به نام دولت قلعه سی ، هنوز باقی است (رزم آرا، ج ٥، ص ٦٠؛
سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٧، ص ٧٥).

پیشینه . نام بهار/ وهار، ظاهراً با وهان مطابق است که نخستین بار در قرن ششم در الکامل فی التاریخ آمده است . ابن اثیر (ج ١٠، ص ٦٨٢) در وقایع ٥٢٦، در بیان جنگ بین سلطان طغرل و ملک داود، از قریة وهان در نزدیکی همدان نام می برد. بهار در گذشته مرکز حکمرانان کردستان و لرستان بود و به سبب نزدیکی این دو محل ، خصومت دائمی برای تصاحب ناحیه و قلعة آن وجود داشت (جوینی ، ج ٣، ص ٤٥٥). در ٦٢١ سلطان جلال الدین مِنکِبُرنی در بازگشت از بغداد به هندوستان ، به قلعة بهار که در اختیار سلیمانشاه ایوایی (ملقب به شهاب الدین رئیس یکی از قبایل ترکمان ، متوفی ٦٥٦) بود، وارد شد (همان ، ج ٣، ص ٤٥٣، ٤٥٥). در ٦٤٠ حسام الدین خلیل (فرمانروای لُر، متوفی ٦٤٠) پس از جنگهای متعدد، ناحیة حکومت سلیمانشاه را به تصرف خود درآورد. مدتی بعد، سلیمانشاه پس از فراهم آوردن لشکری عظیم ، بر حسام الدین خلیل پیروز شد و پس از تصرف قلعة بهار و بعضی ولایات کردستان ، بهار را مرکز حکومت خود قرار داد (حمدالله مستوفی ، ١٣٦٢ ش الف ، ص ٥٥٦؛
جوینی ، ج ٣، ص ٤٥٨ـ٤٥٩؛
بدلیسی ، ص ٦٥؛
لسترنج ، ص ٢٠٨). ابن فُوَطی نبرد خلیل بن بدرکُردی با سلیمانشاه و قتل خلیل در قلعة وهار را در وقایع ٦٤٣ ضبط کرده است (ص ٢٨٦؛
نیز رجوع کنید به ابن ابی الحدید، ج ٨، ص ٢٣٩).

به روایتی ، در ٦٥٥ هولاکو، بهار و قلعة آن را ویران کرد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، همانجا). به گفتة حمدالله مستوفی در قرن هشتم ، بهار از ولایتهای شانزدهگانة کردستان ، و قلعة بهار، دارالملک سلیمانشاه بوده است (١٣٦٢ ش ب ، ص ١٠٧).

در اوایل قرن دهم ، شاه اسماعیل ، قصبة بهار را آباد کرد و ایل بهارلو را به آنجا کوچانید (رزم آرا، ج ٥، ص ٥٩). برخی معتقدند که نام بهار از ایل بهارلو گرفته شده است (همانجا)، ولی مینورسکی نام ایل بهارلو را، که در نزدیکی همدان می زیسته اند، برگرفته از قلعة بهار در چهارده کیلومتری شمال غربی همدان می داند (رجوع کنید به بهارلو * ؛
ایرانیکا ، ذیل «بهارلو»).

در ١١١٩، بهار محل جنگ بین نواب استظهارالدوله (محمدجعفرخان زند) و خسروخان (والی اردلان ) بود. در ١٢٠٠، جعفرخان زند که داعیة سلطنت ایران را داشت ، در بهار همدان با خسروخان جنگید و شکست خورد (وقایع نگار کردستانی ، ص ١٦٥ـ١٦٧؛
شهاوری شیرازی ، ص ٥٦ ـ٥٧؛
سنندجی ، ص ١٦٧ـ ١٦٨؛
غفاری کاشانی ، ص ٧٠٩ـ٧١٢). در دورة قاجاریه ، شیروانی بهار را «قریة خلدآشیان » ضبط کرده ، می افزاید: بهار در دشت و در دو فرسخی همدان واقع و جوانب اربعه اش واسع است . باغات دلگشا و بساتین خلدنما دارد و نزدیک هزار خانه در آن است . آب و هوایش نیکوست و مردمش ترک و شیعی مذهب و اکثر چاروادارند (ص ١٦٨). اعتمادالسلطنه ، بهار را قریه ای بزرگ در همدان نوشته است (ج ١، ص ٤٩٠).

منابع :
(١) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٥ـ١٣٨٧/١٩٦٥ـ١٩٦٧، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/١٩٧٩ـ١٩٨٢؛
(٣) ابن فُوَطی ، الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فی المائة السابعة ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٨ ش ؛
(٥) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٦) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣٧٢ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٣ ش ؛
(٧) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچه مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٨) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبانماه ١٣١٦، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
(١٠) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ افست تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١١) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ،

(١٢) ١٣٦٦ ش ؛
(١٣) عطاملک بن محمد جوینی ، کتاب تاریخ جهانگشای ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٣٢٩ـ١٣٥٥/ ١٩١١ـ١٩٣٧، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٤) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ ش الف ؛
(١٥) همو، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ب ؛
(١٦) رضا خزائل کردستانی ، جغرافیای همدان ، تهران ?( ١٣٢٣ ش ) ؛
(١٧) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٥: استان پنجم ( کردستان )، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٨) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٧؛
(١٩) همدان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢٠) شکرالله بن عبدالله سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت الله طبیبی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢١) عبدالکریم بن علی رضا شهاوری شیرازی ، تاریخ زندیه : جانشینان کریم خان زند ، چاپ ارنست بئیر، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٢٢) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا، سیاحت نامه ، تهران ١٣١٥؛
(٢٣) ابوالحسن غفاری کاشانی ، گلشن مراد ، چاپ غلامرضا طباطبایی مجد، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٤) فرهنگ ده های ایران ، شناسائی عمومی : استان همدان ، تهران : وزارت جهاد سازندگی ، ١٣٦٩ ش ؛
(٢٥) گی لسترنج ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمة محمود عرفان ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٢٦) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی صنعت و معدن مرحله اول ، ١٣٧٣: مشخصات پایه ای و چارچوبی کارگاههای کشور، استان همدان ، شهرستان بهار ، ش ٢٢٥ـ٢٤، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٢٧) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢٨) نقشة تقسیمات کشور ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ ش ؛
(٢٩) علی اکبر وقایع نگار کردستانی ، حدیقة ناصریه در جغرافیا و تاریخ کردستان ، چاپ محمد رئوف توکلی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛

(٣٠) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Baha ¦rlu ¦" (by P. Oberling).

/ وحید ریاحی /