باربَد نامبردارترین موسیقیدان و شاعر دوران ساسانی که در زمان خسرو پرویز (حک : ٥٩١ ـ ٦٢٨ م ) می زیسته است . اطلاع ما از او منحصر به ، ص ١٦؛ یاقوت حموی ، ج ٣، ص ٢٥١ ـ ٢٥٢)، بلهبذ (یاقوت حموی ، ج ٤، ص ١١٣؛ قزوینی ، ص ١٥٦، ٢٩٦ به صورت بلهبد)، فهلبذ (جاحظ ، ١٨٩٨، ص ٣٦٣؛ همو، ١٣٦٤، ج ٧، ص ١١٣؛ ابوالفرج اصفهانی ، ج ٥، ص ٢٨١؛ ابن عبدربه ، ج ٢، ص ١٨٢؛ فارابی ، ص ٦٠)، فهلوذ (ابن قتیبه ، ج ١، ص ٩٨)، فلهوذ (کندی ، المصوبات الوتریه ) فَهْرَبَذ (ابن فقیه ، ص ١٥٨)، بهربَذ (مطهر مقدسی ، ج ٣، ص ١٧١ که به صورت هربذ تصحیف شده است ؛ بنداری ، ص ٢٣٦، ٢٤١ـ٢٤٢، ٢٥٤) و گاهی باربُذ (اصطخری ، ص ٢٦٢؛ ترجمة فارسی ، ص ٢٠٨؛ خوارزمی ، ص ٢٣٨) و در کتابهای فارسی بیشتر به صورت باربد (فردوسی ، ج ٩، ص ٢٧٧، بیت ٣٧٤؛ بلعمی ، ص ١٠٩٢؛ مجمل التواریخ و القصص ، ص ٨١؛ گردیزی ، ص ٣٦؛ نظام الملک ، ص ١٧٤، حمدالله مستوفی ، ١٣٣٩ ش ، ص ١٢٣؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ص ١٥٧؛ و غیره ) و گاهی بَهْلْوَذ (شهمردان بن ابی الخیر، ص ٣١٨، حاشیة ٩، کلمة پهلوی در متن تصحیف «پهلود» است ) آمده است . نولدکه (متن آلمانی ، ص ٤٢، حاشیة ٢؛ ترجمة فارسی ، ص ٧٢) بر آن بود که صورتهایی مانند بهلبد، فهلبد و جز آن ، معرّب کلمة پهربد یا پهلبد پهلوی است که صورت اصلی بوده و صورت باربد از آنجا ناشی شده است که در خط پهلوی «ه » و «آ» یک نشانه دارد. از سوی دیگر، کریستنسن (متن فرانسه ، ص ٤٨٤، حاشیة ٢؛ ترجمة فارسی ، ص ٥٠٦، حاشیه ) معتقد بود که باربد صورت اصلی این نام است و ابهام حرف «الف » و «ه » و نیز «ل » و «ر» در خط پهلوی موجب پدید آمدن صورت پهلبد و غیره شده است . نظر نولدکه با پیداشدن مُهری ساسانی که برآن کلمة l(p)t ¤ h ف p کنده شده تأیید می شود (رجوع کنید به ژینیو ، ص ١١٢). البته نمی دانیم که این مُهر از همین موسیقیدان معروف است یا از یکی دیگر از بزرگان ساسانی با این اسم یا عنوان . به هر حال ، این صورت پهلوی ثابت میکند که پهلبد یا پهربد شکل اصلی و قدیمی کلمه بوده است . قدیمترین کاربرد این نام در شعر خالدبن فیاض ، شاعر عرب (قرن ٧ م )، به صورت بَهْلبَذ که یاقوت حموی آن را نقل کرده است (ج ٣، ص ٢٥٢؛ نیز رجوع کنید به قزوینی ، ص ٢٣٠)، این نظر را تأیید می کند. صورت باربد صورت درست و تحول یافتة پهربد/ پهلبد پهلوی است . صدای «پ » در آغاز کلمه با صدای بعدی همگون شده به صورت «ب » درآمده است (رجوع کنید به پابک پهلوی = بابک ). همچنین تبدیل hl یا hr پهلوی به «ار» نظایری دارد مانند: شهر و شار، مهرسپند و مارسپند.

دربارة زندگانی این هنرمند اطلاعات اندک و افسانه آمیزی در کتابهای عربی و فارسی آمده است . منابع قدیمتر او را اهل مرو دانسته اند (ابن خرداذبه ، ص ١٦؛
اصطخری ، ص ٢٦٢؛
جاحظ ، ١٨٩٨، ص ٣٦٣؛
ثعالبی ، ص ٦٩٤؛
حمدالله مستوفی ، ١٣٦٢ ش ، ص ١٥٧). اما منابع متأخرتر زادگاه او را جهرم ذکر کرده اند (شمس قیس ، ص ١٩٣؛
جمال الدین انجو، برهان ؛
دهخدا، ذیل «باربد»)، انتساب او به جهرم ظاهراً از این سخن فردوسی (ج ٩، ص ٢٧٧، بیت ٣٧٦؛
بنداری ، ص ٢٥٤) استنباط شده است که باربد پس از شنیدن خبر زندانی شدن خسروپرویز به دست شیرویه از جهرم به تیسفون آمد.

باربد از طبقه ای از هنرمندان بود که به زبان پارتی (پهلوی اشکانی ) آنان را گوسان و به فارسی میانه یا پهلوی خنیاگر می نامیدند (رجوع کنید به بویس ؛
تفضلی ، ١٣٤٧ ش ، ص ٤١٠). این هنرمندان ، موسیقیدان و شاعر بودند و داستانهای ایران باستان را خوب به خاطر می سپردند و آنها را به شعر درمی آوردند و سرودها را با سازهای خود می خواندند. بیشتر این خنیاگران برای مردم هنرنمایی می کردند و تنها دسته ای از آنان ، که مهارت و هنر بیشتری داشتند، می توانستند به دربار شاهان راه یابند. باربد یکی از این هنرمندان موفق بود. راه یافتن او را به دربار خسروپرویز، فردوسی (ج ٩، ص ٢٢٦ به بعد؛
بنداری ، ص ٢٤١) و ثعالبی (ص ٦٩٤ به بعد) افسانه وار روایت کرده اند و احتمالاً مطلب خود را از خدای نامة پهلوی گرفته اند. طبق این روایت ، باربد خود را درخور مصاحبت خسروپرویز می دانست ، امّا سَرکس (یا سرگیس )، رئیس خنیاگران دربار، از روی حسد مانع راه یافتن او به دربار می شد. سرانجام باربد تدبیری اندیشید و هنگامی که میهمانیِ بزرگی در کاخ شاهی برگزار می شد، به کمک باغبان دربار خود را در میان شاخه های درختان پنهان ساخت و با بربط خود سه لحن نواخت . نام این سه لحن چنین بود: ١) دادآفرید (مخفف دادار آفرید: آفریدة خالق )، به روایت فردوسی (ج ٩، ص ٢٢٨، بیت ٣٦٤٤) و بنداری ، و یزدان آفرید به روایت ثعالبی (ص ٦٩٦)؛
٢) پیکارگُرد، به روایت فردوسی (همانجا، بیت ٣٦٥٢)، بی کارکرد به روایت بنداری ، و پرتو فرخار به روایت ثعالبی (همانجا)؛
٣) سبز در سبز، به روایت فردوسی (ج ٩، ص ٢٢٩؛
بیت ٣٦٥٩) و بنداری ، و سبز اندر سبز، به روایت ثعالبی (ص ٦٩٧؛
رجوع کنید به سبز در سبز در روایت نظامی ، ص ١٩٢ که نام سیزدهمین لحن از لحنهای سی گانة باربد به شمار آمده است ). شاه مسحور هنرنمایی او شد و به نزد خود خواندش . پس از آن ، باربد رئیس خنیاگران دربار شد و نفوذش روزبروز افزون گشت و درباریان برای میانجیگری یا عرضة خواستهای خود به او توسل می جستند. حتی شیرین ، سوگلی خسروپرویز، نیز گاهی درخواست خود را به واسطة باربد بر شاه عرضه می کرد. ابن فقیه (ص ١٥٨ و به نقل از او قزوینی ، ص ٢٩٦؛
یاقوت حموی ، ج ٤، ص ١١٣؛
نیز رجوع کنید به طوسی ، ص ٢١٠) در شرح ساختنِ قصرِ شیرین آورده است که خسروپرویز فرمان داده بود تا قصر بزرگی بنا نهند و در باغ آن نخجیرهای گوناگون رها سازند تا زاد و ولد کنند. پس از آن ، کارگران از باربد خواستند که شاه را از پایان کار آگاه سازد. او نوایی به نام «باغ نخجیران » (ظاهراً همان نخجیرگان مذکور در خسرو و شیرین ، ص ١٩٣ است که لحن بیست و هفتم از لحنهای باربد به شمار آمده است ) ساخت و آن را با ساز خود بر شاه خواند. سپس شاه از شیرین خواست که اگر حاجتی دارد آن را بخواهد. شیرین از او خواست که در آن باغ دو جوی سنگی بسازد که در آنها می و شیر روان باشد و در میان آن دو جوی کاخی برای او بنا کنند. شاه خواهش او را پذیرفت ، اما پس از مدتی آن را از یاد برد. شیرین که چنین دید خواست تا به شاه وعده اش را یادآوری کند. باربد شعری سرود که متضمن درخواست شیرین بود و آن را با ساز خود نواخت . در برابر این خدمت ، شیرین ملکی را در اصفهان به باربد بخشید که خانوادة خود را به آن منتقل کرد.

هر گاه درباریان می خواستند خبر ناخوشایندی را به شاه بدهند و از آن بیم داشتند، از باربد یاری می گرفتند (قزوینی ، ص ١٥٦؛
ابن خرداذبه ، ص ١٦؛
جاحظ ، ١٨٩٨، ص ٣٦٣). یکی از آن موارد داستان مرگ شبدیز است که در کتابهای عربی نقل شده و قدیمترین روایت آن در شعر خالدبن فیاض آمده است (رجوع کنید به سطور پیشین ؛
نیز ثعالبی ، ص ٧٠٣؛
جاحظ ، ١٨٩٨، ص ٣٦٤؛
قزوینی ، ص ٢٣٠). شاه سوگند خورده بود که هر که خبر مرگ شبدیز، محبوبترین اسب او، را بیاورد سزایش مرگ است . چون این حادثه روی داد، هیچ کس را یارای بازگفتن آن به شاه نبود. بناچار درباریان به باربد متوسل شدند و او، با ساختن سرودی ، زیرکانه بر زبان خسرو راند که بگوید: «گویی شبدیز مرده است ». بدین گونه آخور سالار از مرگ رهایی یافت . ظاهراً «شبدیز»، لحن بیست و سوم از الحان باربد، راجع به این واقعه یا به هر حال در وصف این اسب بوده است (نیز رجوع کنید به کندی ، « الرسالة الکبری »، ص ١٣٧).

در کتابهای عربی و فارسی مطالب بسیاری دالّ بر هنرمندی در شعر و موسیقی و بدیهه سرایی و لطیفه گویی باربد نقل شده است . به روایت ابوالفرج اصفهانی (ج ٥، ص ٢٨١)، روزی باربد در حضور خسروپرویز ساز می نواخت ؛
یکی دیگر از هنرمندان بر او رشک برد و، هنگامی که باربد موقتاً از مجلس بیرون رفت ، تارهای عود او را بر هم زد. باربد بناچار با همان ساز به نوازندگی ادامه داد، اما با چنان مهارتی نواخت که هیچکس متوجه نقص ساز او نشد و پس از پایان مجلس بود که شاه را از آن آگاه ساخت و مورد تحسین قرار گرفت .

کسانی که شاه بر آنان خشم می گرفت باربد را میانجی می گرفتند تا شاه بر آنان ببخشاید (جاحظ ، ١٨٩٨؛
ص ٣٦٣؛
نظام الملک ، ص ١٧٤).

پایان زندگانی باربد نیز افسانه آمیز روایت شده است . به روایت فردوسی (ج ٩، ص ٢٧٧، بیتهای ٣٧٤ـ٤١٣؛
بنداری ، ص ٢٥٤) باربد چون خبر زندانی شدن خسروپرویز را شنید از جهرم به تیسفون شتافت و افسوس خود را در شعری که ساخته بود بیان کرد و آن را برای پرویز خواند و مویه کرد و سوگند خورد که سازهای خود را بسوزاند و دیگر ننوازد؛
آنگاه چهار انگشت خود را برید و به خانه رفت و سازهایش را سوزاند. به روایت ثعالبی ، سرجس (یا سرگیس )، رقیب باربد، او را زهر داد و کشت ، (ص ٧٠٤ به بعد). ابن قتیبه (ج ١، ص ٩٨) و ابن عبدربه (ج ٢، ص ١٨٢) قتل او را به خنیاگر دیگری به نام یوشت (؟) (جاحظ ، ١٣٦٤، ج ٧، ص ١١٣ به صورت زیوشت ، و طوسی ، ص ٥٤٦ به صورت «ربوست » آمده ) نسبت داده اند. به روایت این مؤلفان ، خسرو فرمان داد تا قاتل را به زیر پای پیل افکنند، امّا لطیفه ای موجب بخشایش او شد. با اینهمه ، به نوشتة ابن خرداذبه (ص ١٧)، پهلبد قاتل شرکاس (احتمالاً سرکیس ) شاگرد خود بود و لطیفة مذکور در عجائب المخلوقات از زبان پهلبد نقل شده است .

باربد شاعری مدیحه سرا و غزل سرا و مرثیه سرا بوده است که به مناسبتهای گوناگون شعر می سروده و آن را با آواز به همراهی ساز می خوانده است ؛
از جمله در جشنهای بزرگ ایرانی ، مانند نوروز و مهرگان ، و نیز در جشنهای درباری حوادث مهم را به شعر درمی آورده است . از جمله جاحظ در المحاسن و الاضداد (ص ٣٦٣) نام سرودی را از او به نام «باغ نخجیران » ذکر می کند که در مدح باغ خسرو پرویز ساخته بود. نظامی در خسرو و شیرین «ساز نوروز» (لحن نوزدهم ) و «مهرگانی » (لحن بیستم ) از الحان باربد را ذکر کرده است (کندی ، « الرسالة الکبری »، ص ١٣٧ «نیروزی » و «مهرگانی » را از الحان ایرانیان شمرده است ). همین شاعر نام سی آهنگی را که باربد برای هریک از روزهای ماه ساخته بود آورده و همین نامها در بعضی فرهنگهای فارسی مانند برهان قاطع آمده است (برای این نامها رجوع کنید به مقالة اقبال آشتیانی و یادداشت تقی زاده بر آن ، ص ١٤ـ١٦؛
کریستنسن ، ١٩١٨، ص ٣٦٨ـ٣٧٧؛
همایی ، ج ١، ص ٢١٦ به بعد). ثعالبی (ص ٦٩٨) خسروانیات را به او منسوب کرده و ظاهراً منظور از خسروانیات همان هفت راه موسیقی است که مسعودی (ج ٥، ص ١٢٧ ـ ١٢٨) آنها را به نام طریق الملوکیه ذکر کرده و شش تا از آنها را (سکاف ، امرسه ، ماداروسنان ، شایکاد، شیشم ، جوبعران ) نام برده است . ابنِ خرداذبه (ص ١٥) از هشت کروف (یا طروق ؟) ایرانیان یاد می کند: بندستان ، بهار، ابرین ، ابرینه ، ماذرواسبان ، شسم ، القبه ، اسبراس . تشخیص درست صورت اصلی بعضی از این نامها دشوار است . «امرسه » بی تردید همان «ابرینة » مذکور در کتاب اللهو است : «ابرین » همان «آفرین » است که در المحاسن والاضداد جاحظ (ص ٣٦٣) آمده و در الرسالة الکبری کندی (ص ١٣٧) به صورت «امرین » تصحیف شده است . ماداروسنان / ماذرواسبان در المحاسن والاضداد به صورت ماذرستانی آمده و صورت درست آن مادرواسپانی ، منسوب به مادرواسپان ، شهری در نزدیکی حلوان است (رجوع کنید به مقدسی ، مقدمه ، ص ٥؛
و نیز شوارتز ، ص ٦٩٣؛
اینوسترانتسف ، ص ١١٤). «شایکاد» احتمالاً تصحیف «شایگان » است مشتق از «شاهیگان » در پهلوی به معنی کاخ ، قصر، که در روایت ابنِ خرداذبه «القبه » (معرّب گنبد) ترجمه شده است . کلمة «شسم » در روایت ابن خرداذبه تصحیف «شیشم » است که در روایت مسعودی و در شعر منوچهری (رجوع کنید به مقالة مذکور از کریستنسن ، ص ٣٧٢) آمده و در کتاب مذکور از کندی به صورت ششم ضبط شده است . اسبراس در فهرست ابن خرداذبه صورت عربی شدة اسپریس (میدان اسب دوانی ) است که طبق قاعده «ی » مجهول را در عربی به صورت الف در می آوردند (تفضلی ، ١٩٧٧، ص ٣٤٦). این کلمه در رسالة کندی به صورت «اسفراس » ضبط شده است . به روایت حمدالله مستوفی (١٣٣٩ ش ، ص ١٢٣)، باربد ٣٦٠ نوا برای هریک از روزهای سال ساخته بود. کندی (« المصوبات الوتریه »، ص ٧٥) اختراع سازهای گوناگون را بدو نسبت می دهد و ابن خرداذبه (ص ١٦) روایت می کند که باربد ٧٥ آهنگ برای خسروپرویز ساخته بود. از اشعار باربد به زبان اصلی فقط قطعه ای سه مصراعی در کتاب اللهو باقی مانده است (شفیعی کدکنی ، ص ١٨؛
تفضلی ، ١٩٧٧، ص ٣٣٨). امّا ترجمة عربی یا فارسی بعضی از اشعار او در کتابهای عربی و فارسی آمده است ، مانند شعر او دربارة مرگ شبدیز، یا شعر او در غم زندانی شدن خسروپرویز و غیره (رجوع کنید به سطور پیشین ).

منابع :
(١) ابن خرداذبه ، اللهو و الملاهی ، چاپ اغناطیوس ، بیروت ١٩٦١؛
(٢) ابن عبدربه ، العقد الفرید ، ج ٢، قاهره ١٣٧٥؛
(٣) ابن فقیه ، مختصرکتاب البلدان ، چاپ افست لیدن ١٩٦٧؛
(٤) ابن قتیبه ، عیون الاخبار ، ج ١، قاهره ١٣٨٣؛
(٥) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، الاغانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) ابراهیم بن محمد اصطخری ، مسالک و الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٢٧، ترجمة فارسی قرن پنجم ـ ششم هجری ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٧؛
(٧) عباس اقبال آشتیانی ، «موسیقی قدیم ایران : موسیقی عصر ساسانی »، کاوه ، سال ٢، دورة جدید، ش ٥ (١٩٢١)؛
(٨) کنستانتین اینوسترانتسف ، تحقیقاتی دربارة ساسانیان ، ترجمة کاظم کاظم زاده ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٩) محمد حسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٠) محمدبن محمد بلعمی ، تاریخ بلعمی ؛
(١١) تکمله و ترجمة تاریخ طبری ، چاپ بهار و گنابادی ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(١٢) فتح بن علی بنداری ، الشاهنامه ، چاپ عبدالوهاب عزام ، چاپ افست تهران ١٩٧٠؛
(١٣) محمدعلی تربیت ، گنجینة معارف ، سال ١، ش ٢، (١٣٠١ ش )؛
(١٤) احمد تفضلی ، «باربد یا پهلبد» در ناموارة دکتر محمود افشار ، ج ٤؛
(١٥) تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٦) همو، «حوسیان ، حواشیه »، راهنمای کتاب ، سال ١١، ش ٧ (مهر ١٣٤٧ ش ) ص ٤١١؛
(١٧) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، غررالاخبار ملوک الفرس و سیرهم ، چاپ زوتنبرگ ، پاریس ١٩٠٠؛
(١٨) عمروبن بحر جاحظ ، الحیوان ، چاپ محمد هارون ، قاهره ١٣٦٤؛
(١٩) همو، المحاسن و الاضداد ، چاپ فان فلوتن ، لیدن ١٨٩٨؛
(٢٠) حسین بن حسن جمال الدین انجو، فرهنگ جهانگیری ، چاپ رحیم عفیفی ، مشهد ١٣٥١ ش ؛
(٢١) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوایی ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٢٢) همو، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٣) محمدبن احمد خوارزمی ، مفاتیح العلوم ، چاپ فان فلوتن ، لیدن ١٨٩٥؛
(٢٤) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیر نظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ ـ ١٣٦١ ش ؛
(٢٥) محمدرضا شفیعی کدکنی ، «کهنه ترین نمونه ی شعر فارسی »، آرش ، ش ٦ (١٣٤٢)؛
(٢٦) محمدبن قیس شمس قیس ، المعجم ، چاپ محمدتقی مدرس رضوی ، تهران ١٣٣٥ ش ؛
(٢٧) شهمردان بن ابی الخیر، نزهت نامه علائی ، چاپ فرهنگ جهانپور، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٨) محمدبن حسن طوسی ، عجائب المخلوقات ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٢٩) محمدبن محمد فارابی ، الموسیقی الکبیر ، چاپ غطاس عبدالملک خشبه و محمود احمد حنفی ، قاهره ١٩٦٧؛
(٣٠) ابوالقاسم فردوسی ، شاهنامه ، مسکو ١٩٧١؛
(٣١) زکریابن محمد قزوینی ، آثارالبلاد و اخبار العباد ، چاپ ووستنفلد، گوتینگن ١٨٤٨؛
(٣٢) آرتور امانوئل کریستنسن ، ایران در زمان ساسانیان ، ترجمة غلامرضا رشید یاسمی ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٣٣) یعقوب بن اسحاق کندی ، الرسالة الکبری ، در مؤلفات الکندی الموسیقیة ، چاپ زکریا یوسف ، بغداد ١٩٦٢؛
(٣٤) همو، المصوبات الوتریه ، در مؤلفات الکندی الموسیقیة ، چاپ زکریا یوسف ، بغداد ١٩٦٢؛
(٣٥) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران ١٣٤٧ش ، مجمل التواریخ والقصص ، چاپ محمد تقی بهار، تهران ١٣١٨ ش ؛
(٣٦) علی بن حسین مسعودی ، مروج الذهب ، چاپ پلا، بیروت ١٩٦٥ ـ ١٩٧٤؛
(٣٧) محمدبن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٠٦؛
(٣٨) مطهربن طاهر مقدسی ، البدء و التاریخ ، چاپ هوار، پاریس ١٩٠٣؛
(٣٩) حسن بن علی نظام الملک ، سیاست نامه ، چاپ هوبرت دارک ، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٤٠) الیاس بن یوسف نظامی ، خسرو و شیرین ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٤١) تئودور نولدکه ، حماسة ملی ایران ، ترجمة بزرگ علوی ، تهران ١٣٢٧ ش ؛
(٤٢) جلال الدین همایی ، تاریخ ادبیات ایران ، تبریز ١٣٠٨ ش ؛
(٤٣) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ ـ ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(٤٤) M. Boyce, "The Parthian gosan and Iranian, minstrel tradition", JRAS (١٩٥٧), ١٠-٤٥;
(٤٥) E.G. Brown, Aliterary history of Iran, I, Cambridge ١٩٥٦, ١٤٦٦;
(٤٦) idem, "The sources of Dawlat-sha ¦ h, with some remarks on the materials available for a literary history of Persia, excursus on Barbad and Ru ¦ da ¦ gi", JRAS(١٨٩٩) ٥٩ ff;
(٤٧) Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides , Copenhagen ١٩٤٤;
(٤٨) idem, "Some notes on Persian melody names of the Sasanian Period", in Dastur Hoshang memorial Volume , Bombay ١٩١٨;
(٤٩) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Barbad" (by A. Tafazzoli);
(٥٠) P.Gignoux, R. Gyselen, Sceaux Sassanides, Louvain ١٩٨٢;
(٥١) Theodor Noldeke, Iranische Nationalepos , Berlin ١٩٢٠;
(٥٢) P. Schwarz, Iran im Mittelalter , Leipzig ١٨٩٦;
(٥٣) Ahmad Tafazzoli, "Some Middle Persian quotations in classical Arabic and Persian texts", in Memorial Jean de Menasce , Tehran ١٩٧٧.

/ احمد تفضلی /