طبرسی، ابونصر حسن بن فضل ، ملقب به رضی‌الدین، فقیه، از بزرگان علمای امامیه، محدّث ثقه در قرن ششم و مؤلف کتاب مکارم الاخلاق . دربارۀ زادگاه و تاریخ ولادت و وفات او اطلاع دقیقی دردست نیست. خانوادۀ وی اهل علم و فضل بودند. پدرش، امین الدین فضل بن حسن طبرسی٭ (متوفی ٥٤٨)، صاحب تفسیر معروف مجمع البیان لعلوم القرآن است. شیخ طبرسی (ج١، ص٤٩) کتاب جوامع الجامع را به درخواست وی نوشته است.

دربارۀ تلفظ نام طبرسی اختلاف هست. برخی آن را طبرسی به سکون باء و کسر راء (کریمان، ج١، ص١٦٦-٢٠٥) ، برخی آن را به فتح باء و سکون راء، و عده‌ای به سکون باء و فتح راء خوانده‌اند (زبیدی، ج٨، ص٣٣٧). به نظر بعضی محققان، طبرسی منسوب به طبرِس، یعنی تفرش( از قرای معروف اطراف قم)، است (رجوع کنید به مستوفی؛ ص٦٨؛ مفید، ص١٢٥، پانویس؛ امین، ج٣، ص٢٩). او را منسوب به طبرستان( از بلاد وسیع مجاور مازندران و گیلان و گرگان) نیز دانسته‌اند (حموی، ذیل حرف طاء؛ نیز رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی٭). ابن‌عساکر (ج٩، ص١٠٢، پانویس) طبرسی را منسوب به طبس، جایی بین نیشابور و اصفهان و کرمان، دانسته است. بزرگان امامیه، ابونصر طبرسی را توثیق کرده و بر او ثنا گفته‌اند (رجوع کنید به مجلسی، ج١، ص٢٨؛ خویی، معجم الرجال، ج٦، ص٨٧).

مهمترین اثر ابونصر، مکارم الاخلاق و معالم الاعلاق است. به‌ نظر نوری طبرسی(ص ٥٣٢) ، وی این کتاب را بعد از پنجاه سالگی تالیف کرده است . ابونصر (مقدمه) با استناد به حدیث «بعثت لاتمم مکارم الاخلاق» و آیۀ ٢١ سورۀ احزاب وآیۀ ٣١ سورۀ آل‌عمران، تأسی به پیامبر اکرم و پیروی از شیوۀ زندگی او را وسیله‌ای برای جلب رحمت الهی و درنتیجه، انگیزۀ تألیف کتاب خود ذکر کرده است. وی این کتاب را با استفاده از الاداب الدینیة پدرش و در زمان حیات او (مجلسی، ج١، ص٢٨؛ آقابزرگ طهرانی، ج٢٢، ص١٤٧؛ نیز رجوع کنید به ابونصر طبرسی، ص٧)، در دوازده باب مرتب کرده، که به حسن ترتیب نیز مشهور است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج١، ص١٩ ، ج٢٢، ص١٤٦). او در ابتدا و انتهای کتاب خود، از روی تیمن و تبرک، دو خطبه از امام علی علیه¬السلام آورده است (رجوع کنید به ابونصر طبرسی، ٤٧٥). محتوای این کتاب ناظر بر حسن رفتار، اخلاق، اوصاف، آداب و سنتهای دینی منقول از پیامبر اکرم (رجوع کنید به د. اسلام، ذیل«AKHLAGH») و امامان معصوم شیعه علیهم السلام است. ابواب کتاب او به‌ترتیب عبارت¬اند از: اخلاق و اوصاف نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم؛ آداب نظافت، استفاده از سرمه، روغن و مسواک؛ آداب حمام؛ آداب ناخن‌گرفتن و کوتاه کردن و آراستن موی سر و صورت؛ خضاب و زینت و انگشتری؛ لباس و مسکن؛ اکل و شرب؛ نکاح؛ آداب سفر؛ آداب ادعیه؛ آداب مریض و علاج او؛ و نوادر .

از مهمترین منابع طبرسی در مکارم الاخلاق، کتاب اللباس عیاشی (رجوع کنید به ابونصر طبرسی، ص٤٤ ؛
برای نمونه نیز رجوع کنید به ص٨٣) و کتاب حسن بن محبوب٭ (برای نمونه رجوع کنید به همو، ص٢١٤ ، ٢٨١) است. وی در این اثر هم‌چنین مرسلاً از حلبی٭ روایت کرده است (برای نمونه رجوع کنید به همو، ص٩٥، ١٣٢، ٢٠٤). روایات این کتاب گاهی منبع برخی آرا و فتاوای فقها بوده است (برای نمونه رجوع کنید به خویی، کتاب النکاح، ج١، ص٥٣، پانویس؛
همو، مصباح الفقاهة، ج١، ص٣٧٩؛
گلپایگانی، ج٢، ص٥٨؛
حکیم، ج٤، ص١١٠). مکارم الاخلاق از مآخذ مجلسی (مقدمه) در بحار الانوار، نائینی (ص٦٦٥) در الحاشیة علی اصول الکافی، و یکی از منابع حر عاملی (برای نمونه رجوع کنید به ج٢٠، ص٤١؛
نیزرجوع کنید به وسائل الشیعة٭) در وسائل الشیعة بوده است.

این کتاب در ایران، عراق، لبنان و مصر چندین بار منتشر شده است (استادی، ص١٩٤؛
مجلة تراثنا، ج١٩، ص٢٣٧). نخستین بار در ١٣٠٣ در مصر در چاپخانۀ محمد عبد الواحد طوبی و عمر حسین خشاب چاپ شده و به سبب استقبال از آن ، بارها به چاپ رسیده است (انصاری، ج٢، ص٤٧٦). مکارم الاخلاق چند بار به فارسی ترجمه شده که نخستین بار در ٩٥٧ بوده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٤، ص١٣٨-١٣٩ ، ج٢٢، ص١٤٧-١٥٠). در چاپهای مکرر مصری مکارم الاخلاق، تحریفهای متعددی به ‌نفع مذهب عامه و مبطل امور مهمی از مذهب شیعه صورت گرفته است ، از جمله تبدیل نام فاطمه زهرا سلام الله علیها به عایشه، حذف احادیث نبوی ناظر بر فضیلت علی بن ابیطالب و خاندان او، وتغییر صیغۀ صلوات بر نبی اکرم (رجوع کنید به امین، ج٥، ص٢٢٤-٢٢٥) . محمدباقر بهاری همدانی (متوفی ١٣٣٣، ج٢، ص٦٢-٦٤) این چاپها را با نسخۀ خطی کتاب مقابله کرده و در کتاب تسدید المکارم و تفضیح الظالم (همو، ج٢، ص٦٣-١٠٨) که به فارسی نیز ترجمه شده و نیز در کتاب التنبیه علی ما فعل بالکتب من التحریف (همو، ج١، ص٢٤١-٣٤٤) به این تحریفها و تغییرات اشاره کرده است (نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٤، ص١٧٥؛
استادی، ص١٩٦-١٩٧). بسیاری از عالمان شیعی، ، به‌ویژه علمای نجف، تحریف در چاپهای مصری را تقبیح کرده اند(رجوع کنید به انصاری، ج٢، ص٤٧٦؛
استادی، ش٨، ص١٩٤-٢١١).

کتاب جامع الاخبار نیز به ابونصر طبرسی منسوب است (عاملی، امل الامال، ج٢، ص٧٥؛
در رد ادعای انتساب کتاب به او،رجوع کنید به امین، ج٥، ص٢٢٥-٢٢٦). ابونصر به ‌گواهی فرزندش، علی بن حسن (ص٢٧)، نوشتن کتاب جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال را پس از استقبال زیاد مردم از مکارم الاخلاق آغاز کرد، ولی هنوز آن را تمام نکرده بود که درگذشت. ظاهراً مسوده‌های این اثر نیز راجع به حسن رفتار بوده ، که از رهگذر روایات موجود در کتابهای مشهور شیعی فراهم شده بوده است (همانجا).

دربارۀ وفات ابونصر طبرسی اطلاع دقیقی در دست نیست . برخی، اطلاعات مربوط به سفر به سبزوار، وفات در ٥٤٨ و انتقال جسد به مشهد و دفن در قتلگاه را به‌خطا، به ‌جای پدر، به او نسبت داده‌اند (امین، اعیان الشیعة، ج٥، ص٢٢٣؛
رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج١، ص١٨ ، ج٦، ص١٩١؛
نیز رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی٭). چون طبرسی از کتاب المسموعات محمد بن اسماعیل مشهدی٭ در مکارم الاخلاق خود مطالبی نقل کرده (آقابزرگ طهرانی، ج٢١، ص٢٥)، احتمالا طبرسی نیز در اواخر عمر در مشهد بوده است، گرچه این احتمال هم وجود دارد که ابن اسماعیل مشهدی به سبزوار یا نزد طبرسی رفته باشد. هم‌چنین چون ابونصر مکارم الاخلاق را در زمان طبرسی پدر (متوفی٥٤) تدوین کرده و بعد از آن نیز به نوشتن کتاب جامع خود مشغول شده و در بین کار فوت کرده، شاید وفات او نزدیک به زمان فوت پدرش بوده است.

طبرسی از پدرش روایت کرده (عاملی، الوسائل، ج٢٠، ص٥٧) و مهذب الدین حسین¬بن ابوالفرج رده‌نیلی٭ نیز از او روایت نموده است (عاملی، امل الامال، ج٢، ص٩٢-٩٣). فرزند ابونصر طبرسی، علی بن حسن،٭ از علمای اهل قلم و صاحب کتاب مشکاة الانوار است. وی (ص١٦-١٨ و٢٧-٢٨) این کتاب را در تکمیل مکارم الاخلاق، با استفاده از مسوده‌های کتاب جامع پدرش، نوشته است (نیز رجوع کنید به مجلسی، ص٩؛
آقابزرگ طهرانی، ج٢١، ص٥٥).

منابع:
(١) آقابزرگ طهرانی، چاپ اختصارات؛
(٢) ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ١٤١٥؛
(٣) رضا استادی، "تحریف مکارم الاخلاق و عکس العمل فقهای شیعه"، علوم الحدیث، ش٨، ١٣٧٧؛
(٤) محسن امین عاملی، اعیان الشیعة، چاپ اختصارات؛
(٥) محمد علی انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، چاپ باقری، قم ١٤١٥؛
(٦) بهاری، تسدید المکارم و تفضیح الظالم، میراث ماندگار، چاپ محمود مرعشی نجفی، قم ١٤٢٤/٢٠٠٤؛
(٧) همو، التنبیه علی ما فعل بالکتب من التحریف، همان؛
(٨) محمد بن حسن حر عاملی، امل الامال، چاپ احمد حسینی، قم ١٣٦٢ش؛
(٩) همو، تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعة، چاپ اختصارات؛
(١٠) محمدسعید حکیم، المحکم فی اصول الفقه، ١٤١٤/١٩٩٤؛
(١١) شهاب الدین یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(١٢) ابوالقاسم خویی، کتاب النکاح، بی‌تا؛
(١٣) همو، مصباح الفقاهة، قم: بی‌تا؛
(١٤) خویی، معجم الرجال، چاپ اختصارات؛
(١٥) محب الدین زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، ١٤١٤/١٩٩٤؛
(١٦) حسن بن فضل بن محمد طبرسی، مکارم الاخلاق، چاپ ششم منشورات رضی، قم ١٣٩٢ق/١٩٧٢؛
(١٧) علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، چاپ مهدی هوشمند، ١٤١٨؛
(١٨) فضل بن حسن طبرسی، جوامع الجامع، چاپ مؤسسه نشر اسلامی، قم ١٤١٨؛
(١٩) حسین کریمان، طبرسی و مجمع البیان، تهران ١٣٤٠/١٩٦٢؛
(٢٠) محمدرضا گلپایگانی، الدر المنضود فی احکام الحدود، قم ١٤١٢؛
(٢١) محمدباقر مجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٢) حمد الله مستوفی، کتاب نزهة القلوب، چاپ اختصارات؛
(٢٣) محمد بن محمد بن نعمان مفید، تصحیح اعتقادات الامامیة، چاپ حسین درگاهی، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٢٤) مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مجلة تراثنا، ج١٩، قم ١٤١٠؛
(٢٥) محمد بن حیدر نائینی، الحاشیة علی اصول الکافی، چاپ محمد حسین درایتی، قم ١٤٢٤؛
(٢٦) حسین نوری طبرسی، نفس الرحمن فی فضائل سلمان، چاپ جواد قیومی، ١٣٦٩/١٤١١؛

(٢٧) R. Walzer and H. A. R. GIBB, “AKHLAK”, EI ٢.

/ مژگان سرشار/

تاریخ انتشار اینترنتی: ٠٧/٠٧/١٣٩٠