رياله ، عنوان افسر ارشد نيروى دريايى عثمانى، ناخداى كشتى سلطنتى. اين كلمه از واژۀ ايتاليايى رئاله ، به معناى كشتى سلطنتى، گرفته شده است. در دورۀ عثمانى به كشتي‌اى كه به هنگام نبرد، افراد خاندان سلطنتى در آن استقرار داشتند نيز «رئاله همايون» گفته مي‌شد ( رجوع کنید به اوزون چارشيلى ، ص ٤٣٤؛ پاكالين ، ج ٣، ص ٥٠). اولياء چلبى (رجوع کنید به ج ٨، ص ٤٤٦) اين كلمه را ارياله ضبط كرده است.

درجۀ رياله و برخى درجه‌هاى مشابه آن، ابتدا براى اشاره به افسران نيروى دريايى اروپاييان به كار مي‌رفت (براى نمونه رجوع کنید به همان، ج ٨، ص ٤٤٦)، سپس در آغاز به صورت غيررسمى در دورۀ سلطان محمد چهارم (حك : ١٠٥٨ـ١٠٩٩) در ميان دريانوردان عثمانى معمول شد و در زمان سلطان عبدالحميد اول (حك : ١١٨٧ـ١٢٠٣)، در نيروى دريايى عثمانى رسميت يافت.

دربارۀ سلسله مراتب فرماندهان عالى نيروى دريايى عثمانى اطلاعات مفصّلى در دست است. قپودان پاشا، سالار دريا و رئيس نيروى دريايى بود كه در برخى دوره‌ها رتبه‌اى همپاى وزير داشت ( رجوع کنید به اوزجان ، ج ١، ص ٤٢١؛ يدى ايلدز ، ج ١، ص ٥٠٦) و فرماندهان ديگر تحت امر وى بودند.

تا پيش از دوره سليم سوم (حك : ١٢٠٣ـ ١٢٢٢)، اميرالبحرهايى كه لقب‌بيگ داشتند و كشتيهاى آنها نيز همنام القابشان بود عبارت بودند از: باشتارده ، قپودانه، پاطرونا ، ليمان رئيسى (رئيس بندر استانبول، تنها وى لقب بيگ نداشت) و رياله. اين القاب با توجه به نوع كشتى و افرادى كه در آن استقرار داشتند، به فرماندهان داده مي‌شد. در كشتى رياله، خاندان شاهى جاى مي‌گرفتند و هر چند كه فرمانده آن از نظر سلسله مراتب فرماندهى در رتبه پنجم قرار داشت، به هنگام نبرد، كشتى رياله پيشاپيش كشتيهاى ديگر حركت مي‌كرد.

در زمان سلطان سليم سوم، هنگامى كه سلسله مراتب فرماندهان نيروى دريايى مجددآ سامان يافت و تا حدى نو شد، سه درجۀ اميرالبحرى به وجود آمد كه باز هم زير فرمان قپودان‌پاشا قرار داشتند و عزل و نصب آنها به دست او صورت مي‌گرفت. صاحبان اين سه درجه و نيز خود قپودان‌پاشا حق داشتند عصا يا چوب‌دستى، كه دگنك خوانده مي‌شد، در دست گيرند. اين عصا، كه به تقليد از ونيزيان مورد استفاده قرار مي‌گرفت، با صدف تزيين مي‌شد و رنگهاى گوناگون داشت و به دارندۀ آن صاحب گنك مي‌گفتند. سه منصب جديد عبارت بود از: ١) قپودانه‌بيگ، كه با منصب بسيار جديد رئيس شوراى بحريه معادل بود. مقررى وى ماهيانه ٤٥٠٠ غُروش بود، عصايى سبز رنگ در دست مي‌گرفت و اجازه داشت پرچمى سه گوش، پايين پرچم قپودان‌پاشا، بر دكل اصلى كشتى خود نصب كند. ٢) پطرونه‌بيگ، كه ٣٥٠٠ غروش حقوق دريافت مي‌كرد، چوب‌دستى آبى داشت و پرچمى بر دكل سينه/ پيش‌دكل كشتى نصب مي‌كرد. ٣) رياله‌بيگ، ٣٠٠٠ غروش مقررى داشت، عصايش آبى بود و پرچمى بر عقب كشتى نصب مي‌كرد( رجوع کنید به اوزون چارشيلى، ص ٤٣٣ـ٤٣٥؛ يدى ايلدز، همانجا). به نظر مي‌رسد در هر زمان، تنها يك افسر در نيروى دريايى وجود داشت كه داراى درجه‌هاى مذكور بود. مشخص نيست كه چگونه لقب رياله در ميان تركان، تا حد كاربرد براى كشتىِ دون‌پايه‌ترين اميرالبحرها تنزل يافت. مارسيليى (رجوع کنید به ج ١، ص ١٤٦) از شخصى با عنوان رياله نام برده كه درجه‌اى بالاتر از گارديان‌باشى (مافوق ناخداى كشتى) داشته است.

تاريخ دقيق كاربرد واژه‌هاى جديد به‌جاى درجه‌هاى سابق در نيروى دريايى دانسته نيست، اما در پايان دورۀ عثمانى، درجه‌ها به طور چشمگيرى به هم ريخت و رياله جاى خود را به ميرآفاى ، ميرميران، لوا فريق و حتى بِرِنجي‌فريق (فريق اول) داد. در مصر دوره خَديوان، مدتى يك رياله‌پاشا فرمانده نيروى دريايى بود.

منابع :
(١) اولياء چلبى، اوليا چلبى سياحتنامه سى، استانبول، جلد١ (١٣١٤)، جلد ٨ (١٩٢٨) ؛

(٢) Luigi Ferdinando Marsigli, Stato Militare dell' Imperio ottomanno, (L'Etat Militaire de L'Empire Ottoman). Graz, ١٩٧٢;
(٣) AbdÏlkadir Úzcan, "Ottoman Military Establishment", in "History of the ottoman State, Society and civilizaton, Ed. E. I‌hsanog«lu. I‌stanbul, ٢٠٠١;
(٤) Mehmet zaki pakalin, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sozlugu, Istanbul, ١٩٧١;
(٥) Ismail Hakki Uzunµaríili, Osmanli Devletirnin Merkez ve Bahriye Teíkila¦ti, Ankara, ١٩٨٨ Bahaeddin Yediyildiz, "Ottoman Society" in "History of the Ottoman state, society and civilization, Ed. E. I‌hsanoglu, I‌stanbul, ٢٠٠١.

/ جى. دنى ، تلخيص از د. اسلام /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٢٨/٠٣/١٣٨٨