دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦٥٢
حَوفى ، حَوفى، على بن ابراهيم، نحوى و مفسر قرن چهارم و پنجم. كنيهاش ابوالحسن و به روستاى حَوف در مصر منتسب است (سمعانى، ج ٢، ص ٢٩٠؛ ياقوت حموى، ج ١٢، ص ٢٢١ـ ٢٢٢). از تاريخ ولادتش اطلاعى در دست نيست. وى در مصر به يادگيرى عربى پرداخت (قفطى، ج ٢، ص ٢١٩) و از محضر بزرگانى چون اُدْفُوِىّ (نحوى و مفسر، متوفى ٣٨٨) بهره برد (ياقوت حموى، ج ١٢، ص ٢٢٢؛ قفطى، همانجا). مقدار زيادى از مكتوبات ابوجعفر نَحّاس* (نحوى و مفسر، متوفى ٣٣٨) نزد او بود (سمعانى، همانجا؛ ابنخلّكان، ج ٣، ص ٣٠٠).
عدهاى از علماى مغرب و همچنين بسيارى از مصريها در مصر از محضر وى استفاده بردند (قفطى، همانجا؛ داوودى، ج ١، ص ٣٨٨). مطابق شيوه علما و بزرگان، دستخط وى براى اجازه قرائت، در بسيارى از كتابهاى ادبى ديده شده است (ابنخلّكان، همانجا). نام وى در سلسلهاى از راويانِ حديثى از رسول اكرم آمده است (رجوع کنید به سمعانى، همانجا؛ قفطى، ج ٢، ص ٢٢٠). حوفى اول ذيحجه ٤٣٠ درگذشت (ياقوت حموى؛ ابنخلّكان، همانجاها).
حوفى تأليفات مهم بسيارى داشته است (ابنخلّكان، ج ٣، ص ٣٠١)، از جمله: اَلْمُوَضَّح فىالنّحو كه علماى صرف و نحو از آن بهره بردند (ياقوت حموى؛ قفطى؛ ابنخلّكان، همانجاها). كتاب ديگر وى اِعرابالقرآن در ده مجلد است، كه علما در استفاده از آن با يكديگر رقابت مىكردند (قفطى؛ ابنخلّكان؛ داوودى، همانجاها)؛ و البُرهان فى تفسير القرآن، در سى مجلد كه با خطى خوانا نگاشته شده است (ياقوت حموى، همانجا؛ سيوطى، ج ٢، ص ١٤٠؛ داوودى، همانجا؛ قس حاجىخليفه، ج ١، ستون ١٢٢، ٢٤١ كه اين دو كتاب را يكى دانسته است). سيوطى (همانجا) پس از ذكر البرهان فى تفسيرالقرآن، «علومالقرآن» را آورده كه به نظر مىرسد مراد وى همان البرهان است (نيز رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص ٥٢٣).
منابع:
(١) ابنخلّكان؛
(٢) حاجىخليفه؛
(٣) محمدبن على داوودى، طبقاتالمفسّرين، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) سمعانى؛
(٥) عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، بغيةالوعاة فى طبقات اللغويين و النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره ١٣٨٤؛
(٦) علىبن يوسف قفطى، اِنباه الرواة على اَنباه النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢؛
(٧) ياقوتحموى، معجمالادباء، بيروت ١٤٠٠/ ١٩٨٠؛
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩.
/ زهرا نهاوندى /