تنزیل ، واژه ای قرآنی . تنزیل در لغت به معنای فرو فرستادن ، فرود آوردن ، ترتیب دادن و به ترتیب فرو فرستادن است (جوهری ؛ ابن فارِس ؛ ابن منظور، ذیل «نزل »؛ نیز رجوع کنید به دهخدا، ذیل واژه ) و همچنین به معنای مطلق وحی و قرآن مجید (دهخدا، همانجا) به کار می رود.

این واژه پانزده بار در قرآن کریم به کار رفته ( رجوع کنید به عبدالباقی ، ذیل واژه ) که شش مورد آن (یس : ٥؛ شُعراء: ١٩٢؛ فصّلت : ٤٢؛ واقعه : ٨٠؛ حاقّه : ٤٣) در اشاره به قرآن کریم یا توصیف آن است . موارد دیگر نیز ــ بجز یک مورد (فرقان : ٢٥) که در بارة فرود آمدن فرشتگان است ــ با قرآن ارتباط دارد. واژة تنزیل در همة کاربردهای قرآنی ، ضمن آیات یا در کنار آیاتی آمده که در آن از عظمت و اهمیت کتاب (قرآن ) و انذار و بشارت سخن رفته است ( رجوع کنید به حجتی ، ص ٢٣٥). این واژه در چهار سوره (مؤمن ، فصّلت ، جاثیه و احقاف ) از هفت سورة حَوامیم * دقیقاً پس از حروف مقطعة ح'م ´ آمده است و این کاربرد به یکی از مضامین مشترک این گروه از سوره ها، یعنی خاستگاه و مبدأ وحی و چگونگی نزول قرآن ، اشاره دارد (جوادی آملی ، ج ٣، ص ٢٨، ج ٤، ص ٢٤٨). در آیات قرآن ، برای گزارش و تبیین چگونگی نزول قرآن کریم ، هم واژة انزال و هم واژة تنزیل به کار رفته است . دامغانی (ص ١٨٧ـ ١٨٨) برای انزال و تنزیل در قرآن نُه وجه معنایی ذکر کرده است : سخن (زمر: ١)، آفریدن (حدید: ٢٥)، باریدن باران (ق : ٩)، بیان کردن (اِسراء: ١٠٦)، فرود آوردن (مؤمنون : ٢٩)، ثواب (فصّلت : ٣٢)، فرستادن (سجده : ١٤)، وسعت دادن روزی (شوری ': ٢٧) و تعلیم (شُعراء: ١٩٢ـ١٩٤).

بسیاری از مفسران و قرآن پژوهان عقیده دارند که انزال به معنای نزول دفعی قرآن است و تنزیل به معنای نزول تدریجی آن (راغب اصفهانی ، ذیل «نَزَلَ»؛ فیروز آبادی ، ج ٥، ص ٤٠؛ طباطبائی ، ج ٢، ص ١٥؛ نیز رجوع کنید به جرجانی ، ص ٩٣). بنابراین دو گونه نزول برای قرآن قائل شده اند: نزول یکباره در شب قدر، و نزول تدریجی در طول دورة رسالت (طبری ، ج ١٥، ص ١١٩؛ طَبْرِسی ، ج ١٠، ص ٧٨٦؛ ابن کثیر، ج ١، ص ٣٣٧؛ زرکشی ، ج ١، ص ٣٢١؛ سیوطی ، ج ١، ص ١٤٦؛ مجلسی ، ج ١٨، ص ٢٥٣ـ ٢٥٤). اما بر اساس برخی آیات (برای نمونه رجوع کنید به بقره : ٢٢؛ فرقان : ٣٢؛ نحل : ٤٤) و دیدگاههای برخی واژه شناسان و ادیبان ( رجوع کنید به جوهری ، ذیل «نزل »؛ فَیّومی ، ج ٤، ص ٣٥٨) و نیز آرای برخی مفسران و قرآن پژوهان ( رجوع کنید به ابوحَیّان غَرناطی ، ج ٢، ص ٣٧٨؛ ابن عاشور، ج ٣، ص ١٤٨؛ طَیِّب ، ج ٣، ص ١٠١؛ مهدوی راد، ص ٣٢) هر یک از مفاهیم انزال و تنزیل به دو معنای نزول دفعی و تدریجی به کار می روند و، از نظر معنا، با یکدیگر تفاوتی ندارند. بنا بر نظر صالحی نجف آبادی (ص ٧٥)، انزال و تنزیل هر دو به معنای مطلق «نازل کردن » هستند و نزول دفعی یا تدریجی جزو مفهوم هیچکدام نیست . در بیشتر تفاسیر و کتابهای حدیثی واژة تنزیل به معنای «قرآن و کلام اللّه » با بسامد بسیاری به کار می رود، گاهی نیز در مفهوم خصوصیات زمان و مناسبات تاریخی عصر نزولِ آیات کاربرد دارد؛ ازینرو، مفسران تحت عنوان تنزیل به نقل و بررسی شأن نزول آیات می پردازند (عمید زنجانی ، ص ١٤٠).

به نظر می رسد که در سده های اولیة اسلامی واژة تنزیل مترادفِ واژة تفسیر در توضیح و شرح آیات قرآن به کار می رفته است و بعدها بتدریج مفسران از استعمال واژة تنزیل خودداری کرده و برای تبیین آیات فقط از واژة تفسیر استفاده کرده اند.

در برخی روایات ، واژة تنزیل در برابر تأویل آمده و این دو واژه به معنای ظاهر و باطن به کار رفته اند (برای نمونه رجوع کنید به حرّ عاملی ، ج ١، ص ٢٠٨؛ مجلسی ، ج ٩٢، ص ٩٧؛ حویزی ، ج ٤، ص ٤١٧). بر این اساس ، فهم این حدیث مشهور نبوی نیز آسان می شود: «از میان شما کسی است که بر اساس تأویل قرآن پیکار می کند، چنانکه من بر اساس تنزیل آن قتال کردم و او علی بن ابی طالب است » (مجلسی ، ج ٣٢، ص ٢٤٣، ٣٠٩، ج ٤٠، ص ٩٤، ج ٨٩، ص ٩٦ و در منابع حدیثی عامّه رجوع کنید به ابن حنبل ، ج ٣، ص ٣٣، ٨٢؛
حاکم نیشابوری ، ج ٣، ص ١٢٣). گویا با نظر به مضمون این حدیث بوده که عمار یاسر (یا عبداللّه بن رواحه ) در جنگ صفین چنین رجز می خوانده : «نَحنُ ضَرَبناکُم علی تَنْزیلِه / فَالیوم نَضْرِبکم علی تَأویلِه » ( رجوع کنید به نصربن مزاحم ، ص ٤٦٨؛
مسعودی ، ج ٣، ص ١٢٩؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ٧، ص ٣٨٣ـ ٣٨٤). همچنین روایات بسیاری در منابع شیعی نقل شده که مضمون آنها تطبیق آیات قرآن بر اهل بیت پیامبر اکرم است و گاه از این تطبیق با عنوان تنزیل یاد شده است (برای نمونه هایی از این احادیث رجوع کنید به کلینی ، ج ١، ص ٤١٢ـ٤٣٦؛
مجلسی ، ج ٢٣، ص ١٦٧). بر پایة این احادیث ، اساساً برخی آیات از آغاز در بارة اهل بیت علیهم السلام نازل شده که این همان تنزیل است ؛
در برابرِ تأویل ، که عبارت است از تطبیق آیات بر آنها در دوره های بعد. فهم صحیح معنای تأویل و کاربرد نسبتاً فراوان آن برای درک درست مفهوم تنزیل لازم است (برای برخی موارد کاربرد این دو اصطلاح قرآنی در برابر هم رجوع کنید به تأویل * ، بخش ٢: کاربرد قرآنی ).

قرآن کریم دارای قوسی نزولی و قوسی صعودی است ؛
قوسِ نزولی را تنزیل و قوسِ صعودی را تأویل می نامند (شاکر، ص ٩٩). در قوس نزولی ، قرآن به سان نوری از مقام علم و ارادة خدا (= مَطْلَع / مبدأ) طلوع می کند («... قَدْ ج'آءَکُمْ مِنَ اللّ'هِ نُورٌ...»؛
مائده : ١٥) تا به صورت کتابی صریح و آشکار، بر خلق تجلی یابد («... وَ کِتابِ مُبینٌ»؛
مائده :١٥) و این سیر تنزیل است («تَنْزیلٌ مِنْ رَبِّ الع'الَمینَ»؛
حاقه : ٤٣؛
شاکر، همانجا).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ، ابن حجر عسقلانی ، فتح الباری شرح صحیح البخاری ، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن حنبل ، مسند احمدبن حنبل ، استانبول ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٣) ابن عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیرالتحریر والتنویر ، تونس ١٩٨٤؛
(٤) ابن فارس ؛
(٥) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، بیروت ١٤١٢؛
(٦) ابن منظور؛
(٧) ابوحیان غرناطی ، تفسیرالبحر المحیط ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٨) علی بن محمدجرجانی ، کتاب التعریفات ، چاپ ابراهیم ابیاری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٩) عبداللّه جوادی آملی ، تفسیر موضوعی قرآن مجید ، ج ٣، ٤، ( تهران ) ١٣٦٤ ش ؛
(١٠) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١١) محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری ، المستدرک علی الصحیحین ، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی ، بیروت ١٤٠٦؛
(١٢) محمدباقر حجتی ، «نگاهی دیگر یا تحلیل گسترده در بارة اسم و عنوان یا اسامی و عناوین قرآن کریم »، در مجموعة سخنرانیها و مقالات اولین کنفرانس تحقیقاتی علوم و مفاهیم قرآن : ٢٧ رجب ١٤٠٩ هجری قمری ، قم : دارالقرآن الکریم ، ١٣٦٨ ش ؛
(١٣) حرّ عاملی ؛
(١٤) عبدعلی بن جمعه حویزی ، کتاب تفسیر نورالثقلین ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( ١٣٨٣ـ ١٣٨٥ ) ؛
(١٥) حسین بن محمود دامغانی ، الوجوه و النظائر لالفاظ کتاب اللّه العزیز ، ج ١، چاپ محمدحسن ابوالعزم زفیتی ، قاهره ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١٦) دهخدا؛
(١٧) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سید کیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ ش ) ، محمدبن بهادر زرکشی ، البرهان فی علوم القرآن ، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی ، جمال حمدی ذهبی ، و ابراهیم عبداللّه کردی ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٨) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ( قاهره ١٩٦٧ ) ، چاپ افست قم ١٣٦٣ ش ؛
(١٩) محمدکاظم شاکر، روش های تأویل قرآن : معناشناسی و روش شناسی تأویل در سه حوزة روایی ، باطنی و اصولی ، قم ١٣٧٦ ش ؛
(٢٠) نعمت اللّه صالحی نجف آبادی ، «نظریه ای در بارة کیفیت نزول قرآن »، کیهان اندیشه ، ش ٣٢ (مهر و آبان ١٣٦٩)؛
(٢١) طباطبائی ؛
(٢٢) طبرسی ؛
(٢٣) طبری ، جامع ؛
(٢٤) عبدالحسین طیب ، اطیب البیان فی تفسیرالقرآن ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢٥) محمدفؤاد عبدالباقی ، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم ، قاهره ١٣٦٤، چاپ افست تهران ?( ١٣٩٧ ) ؛
(٢٦) عباسعلی عمید زنجانی ، مبانی و روش های تفسیر قرآن ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٢٧) محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز ، ج ٥، چاپ عبدالعلیم طحاوی ، قاهره ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(٢٨) احمدبن محمد فیّومی ، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(٢٩) کلینی ؛
محمدباقربن

(٣٠) محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، همان ، ج ٣٢، چاپ محمدباقر محمودی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣١) مسعودی ، مروج (بیروت )؛
(٣٢) محمدعلی مهدوی راد، «اوصاف قرآن : تنزیل »، فرهنگ جهاد ، سال ٤، ش ١ (پاییز ١٣٧٧)؛
(٣٣) نصربن مزاحم ، وقعة صفیّن ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ١٣٨٢، چاپ افست قم ١٤٠٤.

/ سیدمصطفی احمدزاده /