تُجیبی ، قاسم بن یوسف ، محدّث و راوی اخبار و سیّاح مغربی قرن هفتم و هشتم . وی ملقب به علم الدین و مشهور به سَبْتی بوده است . نام او در برخی منابع ابوالقاسم آمده و نسبتهای قیسی و بَلَنْسی نیز برای او ذکر شده است (ذهبی ، ص ٦٨٨؛
کتانی ، ج ١، ص ٢٦٤ـ٢٦٥؛
د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). تجیبی در حدود ٦٧٠ در سَبْتَه ، شهری در شمال غربی افریقا در مراکش کنونی ، به دنیا آمد و در همانجا نزد نحویان بزرگی چون مالک بن مرحّل (متوفی ٦٩٩)، ابن الشاط سَبتی (متوفی ٧٢٣) و ابن ابی الربیع (متوفی ٦٨٨) به تحصیل پرداخت (ذهبی ، همانجا؛
صفدی ، ج ٢٤، ص ١٧٣؛
د. اسلام ، همانجا). در ٦٩٦ از سبته خارج شد و به مشرق و شمال شرقی افریقا سفر کرد و در همان سال در دارالنبهیة اسکندریه از تاج الدین علی بن احمد حسنی غَرّافی حدیث شنید (تجیبی ، ص ٩٣؛
ابن سوده ، ص ٢٣٢). پس از چندی به حج رفت و در راه حج از تقی الدین ابوالفتح ابن دَقیق العید (متوفی ٧٠٢) حدیث استماع کرد (تجیبی ، ص ١٦) و در مکه از افرادی چون یوسف بن احمد غسولی (متوفی ٧٠٠)، ابوالفضل احمدبن هبة اللّه بن عساکر (متوفی ٦٩٩)، ابوحفص بن قَوّاس (متوفی ٦٩٨) و شرف الدین بن خلف دمیاطی (متوفی ٧٠٥) حدیث شنید (تجیبی ، ص ٧٣، ٨٥، ٢٩٠، ٤٢٠؛
ذهبی ؛
صفدی ، همانجاها؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ٣، ص ٢٤٠). تجیبی در قاهره نیز نزد ابن نحاس (متوفی ٦٩٨) حدیث و ادب آموخت (تجیبی ، ص ٨٣ ـ٨٤) و برای شنیدن حدیث نزد ذهبی رفت ، ولی ذهبی از او حدیث شنید. وی تجیبی را در شمار مشایخ خود آورده و او را فردی دیندار و در تحصیل جدّی معرفی کرده است (ص ٦٨٧ـ ٦٨٨).

به گفتة ذهبی ، تجیبی در ٧١٨ در باغی که در سبته داشته ، مقیم بوده و در حدود ٧٣٥ در همان شهر درگذشته است (ص ٦٨٨؛
قس د. اسلام ، همانجا: ٧٣٠).

ابن خطیب (ج ٣، ص ١٨٥، ١٩٩، ج ٤، ص ٣٨٨) نام برخی از شاگردان تجیبی را آورده و به برخی از کسانی که از او حدیث شنیده بوده اند، اشاره کرده است که از آن جمله اند: محمدبن احمدبن خمیس انصاری ، محمدبن قاسم انصاری و یوسف بن موسی بن سلیمان جذامی منتشافری .

مهمترین اثر تجیبی ، مستفاد الرحلة و الاغتراب نام دارد.

این کتاب ، برخلاف دیگر سفرنامه ها، تنها توصیف شهرها نیست ، بلکه بیشتر به کتب رجال می ماند، زیرا هدف تجیبی از سفر به مشرق و زیارت خانة خدا، دیدن و توصیف شهرها نبوده ، بلکه می خواسته با مشایخ و مشاهیر آن شهرها ملاقات کند، از آنان علم بیاموزد و آنان را به نسلهای آینده معرفی

کند. او در این سفرها با مشایخ بزرگی چون ابن دقیق العید و شرف الدین دمیاطی و ذهبی مصاحبت کرده و از آنان اجازة روایت گرفته و به برخی هم اجازة روایت داده است (تجیبی ، ص ١٦، ٧٣؛
ذهبی ، همانجا). تجیبی در سفرنامة خود ــ که به گفته سخاوی (ص ٣٣٧) و ابن حجر (همانجا) سه جلد بزرگ بوده است و بخشی از آن به کوشش عبدالحفیظ منصور در ١٣٩٥/ ١٩٧٥ در لیبی و تونس چاپ شده است ــ ضمن

ذکر شهرهایی که به آنها سفر کرده ، به استادان و مشایخی که در هر شهر از آنها حدیث یا علمی آموخته و همچنین به مقبرة برخی عالمان در شهرهای مختلف اشاره کرده و در وصف مکة مکرمه بتفصیل به احادیث و اخبار مربوط به اماکن و جایگاههای مقدّس آن پرداخته است (برای تفصیل بیشتر رجوع کنید بهتجیبی ، ص ٢٣٠ـ ٤٦٨).

کتاب دیگر تجیبی برنامج نام دارد که در ١٤٠١/ ١٩٨١ در لیبی و تونس با تحقیق آنا راموس و به کوشش عبدالحفیظ منصور چاپ شده است (ابن سوده ، ص ٢٠٩؛
کتانی ، ج ١، ص ٢٦٥؛
د. اسلام ، همانجا). برنامج نام کتابهایی است که در آنها نام استادان مؤلف و کتابهایی که از آغاز خوانده ، فهرستوار ذکر می شود.

فی یرو نویسنده مقالة «تجیبی » در د. اسلام (همانجا) به اشتباه کتاب الترغیب فی الجهاد نوشتة ابوعبداللّه محمدبن عبدالرحمان تجیبی * ، محدّث قرن ششم و هفتم ، را ( رجوع کنید به مقّری ، ج ٢، ص ١٦٠ـ١٦١) به علم الدین تجیبی نسبت داده است .

منابع :
(١) ابن حجر عسقلانی ، الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٢) ابن خطیب ، الاحاطة فی اخبار غرناطة ، چاپ محمدعبداللّه عنان ، قاهره ١٣٩٣ـ١٣٩٧/١٩٧٣ـ١٩٧٧؛
(٣) ابن سوده ، دلیل مورّخ المغرب الاقصی ' ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٤) قاسم بن یوسف تجیبی ، مستفادالرحلة والاغتراب ، چاپ عبدالحفیظ منصور، لیبی ـ تونس ?( ١٣٩٥/١٩٧٥ ) ؛
(٥) محمدبن احمد ذهبی ، معجم شیوخ الذهبی ، چاپ روحیة عبدالرحمان سیوفی ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) محمدبن عبدالرحمان سخاوی ، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّالتّاریخ ، چاپ فرانتز روزنتال ، بغداد ١٣٨٢/١٩٦٣؛
(٧) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٢٤، چاپ محمد عدنان بَخیت و مصطفی حَیاری ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٨) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٩) احمدبن محمد مقّری ، نفح الطّیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/١٩٦٨؛

(١٠) EI ٢ , s.v. " A l-Tud ¢j ¢ ¦âb ¦â" (by Maribel Fierro).

/ محسن معینی /