حكیم مؤمن ، شهرت محمدمؤمن‌بن محمدزمان حسینى تنكابنى دیلمى (متوفى ح ١١١٠)، پزشك و داروشناس دوره صفوى، مؤلف كتاب معروف تحفةالمؤمنین*. به‌رغم معروفیت بسیار تحفةالمؤمنین، از زندگى حكیم مؤمن مطلب چندانى نمی‌دانیم. به نوشته خود او (ص ٣)، پدر و جدش پزشكان دربار صفوى و اجدادشان نیز پزشك بودند. از شمار فراوان واژه‌هاى دیلمى به كار رفته در تحفةالمؤمنین شاید بتوان نتیجه گرفت كه در زمان تألیف این اثر، روزگارى طولانى از مهاجرت آنها به اصفهان سپرى نشده بوده است. از میان اخلاف او نیز از تعدادى پزشك اطلاع داریم (رجوع کنید به ادامه مقاله). ریو (ج ٢، ص ٤٧٧)، براساس آشنایى حكیم مؤمن با آثار پزشكى و مفردات هندى، حدس‌زده كه وى مدتها در هند می‌زیسته است. درباره اینكه او طبیب مخصوص شاه سلیمان صفوى بوده است (رجوع کنید به حكیم مؤمن، مقدمه محمود نجم‌آبادى، ص ٩) سندى در دست نیست و اینكه در كتابهاى تاریخ دوره صفوى نامى از او نیست، این احتمال را سست می‌كند، مضافاً كه حكیم مؤمن (ص ٣)، به نوشته خودش، فقط «ملازم ركاب» شاه سلیمان بوده است. وى شیعه بوده (بغدادى، ج ٢، ستون ٣٠٨؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٣، ص ٣٢٥) و بنابر آثارش، به تصوف گرایش داشته و از تمایلات و تعصبات خشك مذهبى دور بوده است (رجوع کنید به ادامه مقاله). از برخى فرزندان و نوادگان او آثارى باقی‌مانده است، از جمله خرقه، كتابى درباره بیماریهاى تناسلى و قوه باه، نوشته فرزندش محمد تنكابنى، كه در برخى منابع آن را اثر مرتضى قلی‌خان شاملو دانسته‌اند، اما آقابزرگ طهرانى (١٤٠٣، ج ٧، ص ١٤٩ـ١٥٠؛
همو، ١٣٧٢ش، ص ٦٥٠) این نظر را رد كرده و مرتضى قلی‌خان را كه امیر بوده داراى چنین دانشى ندانسته است (نیز رجوع کنید به منزوى، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش، ج ١، ص ٥٤٩). فیلسوف‌الدوله (ج ١، ص١٨٠ـ١٨١)، میرزاسید احمدبن حسین شریف حسینى تنكابنى (سده سیزدهم)، حكیم‌باشى فتحعلی‌شاه، مؤلف مطلب‌السئوال، رساله اسهالیه، و مترجم برءالساعه محمد بن زكریاى رازى به فارسى، را نیز از نوادگان او دانسته است؛
البته ظاهراً احمد تنكابنى، برخلاف آنچه در مطرح الانظار آمده است، نه از جانب مادر، كه از طرف پدر به حكیم مؤمن می‌رسد. همچنین فرزندان او، حبیب‌اللّه مجدالاطباء و نصراللّه خان شمس‌الاطباء، نیز پزشك بوده‌اند (همان، ج ١، ص ١٨١)، حاج میرسیدعلى نجف‌آبادى یا تنكابنى (متوفى ١٣٦٢)، عالم دینى، نیز نسبش به حكیم مؤمن می‌رسد (آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٤، قسم ٤، ص ١٣٨١ـ١٣٨٢؛
كتابى، ج ١، ص ٢١٦).

سنگ قبرى به نام محمد مؤمن متوفى ٩٢٣ را، كه در صحن مقبره ملكشاه و خواجه نظام‌الملك در اصفهان است، برخى به‌اشتباه از آن حكیم مؤمن دانسته‌اند (هنرفر، ص ٢٤٣؛
مهدوى، ص ٣١٥).

آثار

١) تبصرةالمؤمنین (تألیف ١٠٨٦)، در رد شیوخ اسلام و ائمه جمعه و محمدطاهر شیخ‌الاسلام قمى صاحب حكمة العارفین و دفاع از صوفیه (آقابزرگ طهرانى، ١٤١١، ص ٥٩٣؛
حائرى، ج ١٠، بخش ٤، ص ٢٠١٠ـ٢٠١٢). برخى احتمال ضعیفى داده‌اند كه مؤلف این كتاب محمدمؤمن طالقانى (سده یازدهم) باشد (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٣٧٢ش، ص ٧٤٧؛
همو، ١٤٠٣، ج ٣، ص ٣٢٥). ٢)شرح داستان مرموز، شرحى فلسفى بر داستانى رمزى كه به نوشته حكیم مؤمن از هندوستان به خراسان فرستاده شده بود (حائرى، ج ١٠، بخش ٣، ص ١١٩٨). ٣) نسخه معجون معجزنما، كه احتمال داده شده است از حكیم مؤمن باشد (رجوع کنید به همان، ج١٠، بخش٣، ص ١١٩٦). ٤)معالجات طیور (منزوى، ١٣٧٤ش، ج ٥، ص ٣٩١٨).

برخى تحفه عباس‌شاهى، به نام شاه عباس اول صفوى (حك : ٩٩٦ـ١٠٣٨)، را تألیف حكیم مؤمن دانسته‌اند (رجوع کنید به میرزایف و بولدیریف، ج ٢، ص ٨٠٨؛
منزوى، ١٣٧٤ش، ج ٥، ص ٣٣٤٣)؛
اما با توجه به تاریخ درگذشت حكیم مؤمن، قطعاً این كتاب از او نیست.

براى نسخه‌ها و منتخبات تحفه رجوع کنید به تحفةالمؤمنین*

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة: الروضة النضرة فى علماء الماة الحادیة عشرة، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٣) همان: الكواكب المنتشرة فى القرن الثانى بعد العشرة، چاپ علی‌نقى منزوى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٤) همان : نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، مشهد ١٤٠٤؛
(٥) اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج ٢، در حاجی‌خلیفه، ج ٦؛
(٦) عبدالحسین حائرى، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى، تهران، ج١٠، بخش ٣، ١٣٤٨ش، ج١٠، بخش ٤، ١٣٥٢ش؛
(٧) حكیم مؤمن؛
(٨) عبدالحسین فیلسوف‌الدوله، كتاب مطرح الانظار فى تراجم اطباء الاعصار و فلاسفة الامصار، ج ١، (تبریز) ١٣٣٤، چاپ افست تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل، ١٣٨٣ش؛
(٩) محمدباقر كتابى، رجال اصفهان (در علم و عرفان و ادب و هنر)، اصفهان ١٣٧٥ش ـ؛
(١٠) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخه‌هاى خطى فارسى پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش؛
(١١) همو، فهرستواره كتابهاى فارسى، تهران ١٣٧٤ش ـ؛
(١٢) مصلح‌الدین مهدوى، تذكرة القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان ١٣٤٨ش؛
(١٣) عبدالغنى میرزایف و آلكساندر نیكالایویچ بولدیریف، فهرست دست‌نویس‌هاى شرقى در آكادمى علوم تاجیكستان، ترجمه گل‌نساء یعقوبى و نرجس اكبرداریان، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٤) لطف‌اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٤٤ش؛

(١٥) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London ١٩٦٦.

/ نگار نادرى /