تاریخ فرشته ، کتابی به فارسی در تاریخ عمومی هندوستان از آغاز تا اوایل سدة یازدهم تألیف محمدقاسم هندوشاه استرابادی معروف به فرشته * ، مورخ و پزشک و کارگزار سلاطین احمدنگر و بیجاپور هند. محمدقاسم فرشته (ح ٩٦٠ـ پس از ١٠٣٣) این کتاب را به نام عادلشاه ابراهیم دوم نوشت و آن ر ا گلشن ابراهیمی (صبا، ص ٦١٧) و سپس نورس نامه نامید (برای نسخ کتاب با این عنوان رجوع کنید به ریو، ج ١، ص ٢٢٥، ٢٢٧ـ ٢٢٨)، اما کتاب به تاریخ فرشته شهرت یافته است (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧١٠ـ١٧١١). تألیف نخستین متن آن با عنوان گلشن ابراهیمی در ١٠١٥ به پایان رسید (فرشته ، ج ١، ص ٤؛ قس ج ٢، ص ١٧٧، ٢٧٥ که نویسنده از تاریخ ١٠١٨ یاد کرده و ج ٢، ص ٢٩١ که به مرگ آخرین سلطان فاروقی در ١٠٣٣ اشاره کرده است ). ظاهراً فرشته پس از این نسخه ، متن دیگری با عنوان نورس نامه نوشته که مشتمل بر وقایع سالهای بیشتری است .

تاریخ فرشته مشتمل است بر مقدمه ای در کیفیت ورود اسلام به هند و کلیاتی در آیین و آداب هندوان و تاریخ اساطیری هند، دوازده مقاله و یک خاتمه . مطالب کتاب بترتیب اینهاست : سلاطین لاهور (غزنویان ) در احوال سبکتگین ، محمود و مسعود؛ سلاطین دهلی ؛ شاهان دکن (بهمنیان ، عادلشاهیان ، نظامشاهیان ، قطب شاهیان ، عمادشاهیان و بریدشاهیان بیدر)؛ شاهان گجرات ؛ حکمرانان مالوه ؛ شاهان خاندیس (سلاطین فاروقی برهانپور)؛ سلاطین بنگال ؛ حکمرانان مولتان ؛ شاهان سند؛ شاهان کشمیر؛ فرمانروایان ملیبار؛ ذکر حالات مشایخ صوفیة هندوستان در دو قسمت : دودمان چشتیه و خاندان سهروردیة مولتان . خاتمة کتاب در بارة راجگان هند است (فرشته ، ج ١، ص ٤ـ ٥ ؛ منزوی ، ج ١، ص ٥٦٢ ـ٥٦٣ ؛ ریو، ج ١، ص ٢٢٦).

بدینسان تاریخ فرشته وقایع دوره ای طولانی را در بر می گیرد. مؤلف از بیش از سی مأخذ بهره گرفته است (فرشته ، ج ١، ص ٤، ج ٢، ص ٣٣٣؛ نیز رجوع کنید به نوشاهی ، ج ١، ص ٩٠٦؛ استوری ، ج ٢، ص ٥٦٥ ـ٥٦٦، پانویس ٩٤ـ ٩٥) که برخی از آنها اکنون در دست نیست و همین بر اهمیت کتاب می افزاید. از میان این آثار، روضة الصفا اثر میرخواند، به توصیة عادلشاه سرمشق مؤلف بوده است (فرشته ، ج ٢، ص ٧٩) که تأثیر تاریخ نگاری ایرانی را بر وی نشان می دهد.

تاریخ فرشته منبع بسیار مهم و ارزشمندی برای مورخان بعدی گردید (ریو، ج ١، ص ٢٢٥)، از جمله برای رای بِنْدْرابَن در تألیف لبّالتواریخ هند و محمدافضل خیرآبادی در تألیف خلاصة التواریخ (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧١١؛ تسبیحی ، ج ٣، ص ١٥٧). این اثر بویژه مأخذی دست اول برای تاریخ سلسله های مسلمان جنوب هند و سرزمین دکن محسوب می شود. همچنین از منابع درخور توجه در مطالعة تاریخ ایران است ، زیرا افزون بر اطلاعاتی در بارة دورة غزنوی ، در باب مناسبات سیاسی و فرهنگی سلاطین دکن با دربار صفوی و نفوذ مذهبی صفویان اطلاعاتی به دست می دهد (شکوری ، ص ٧٤ـ ٧٦). این اثر به سبب آوردن اصطلاحات فراوان دیوانی و نظامی دورة خود، منبع سودمندی در پژوهش ساختار اداری و نظامی آن روزگار است .

نثر تاریخ فرشته نمونة فارسی رایج در شبه قاره در سده های دهم و یازدهم است . مؤلف با نثری نسبتاً روان جامعة چند فرهنگی هند را بخوبی ترسیم کرده است . فرشته گرچه بنابر شواهد بسیار (برای نمونه رجوع کنید به فرشته ، ج ٢، ص ٧٨، ١٣٦)، شیعة دوازده امامی بوده ، در نقل کشمکشهای مذهبی بی طرفی را رعایت کرده است .

بین روایتهای فرشته و برخی مورخان معتبر دیگر در نقل بعضی رخدادها تفاوتها و گاه تناقضاتی به چشم می خورد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «فرشته ») و همانند بیشتر تاریخهای قدیم ، برای دستیابی به روایت درست باید آن را با آثار دیگر مقایسه کرد.

تاریخ فرشته نخستین بار در ١٢٤٧/ ١٨٣٢ در بمبئی زیرنظر میرخیرات علی خان مشتاق اگره ای در دو جلد و با قطع رحلی چاپ سنگی شد (ریو، ج ١، ص ٢٢٥؛
برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به گلچین معانی ، ج ٢، ص ٧٣٢)، سپس در ١٢٨١ و ١٣٢١ در چاپخانة نولکشور لکهنو در دو جلد به چاپ رسید (گلچین معانی ، ج ٢، ص ٧٣٣؛
صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧١٠). هنوز این کتاب ، با تصحیح انتقادی ، چاپ نشده است .

مقدمة تاریخ فرشته به انگلیسی ترجمه و در > تاریخ هند < اثر جان داوسن و هنری الیوت (کلکته ١٢٦٥/ ١٨٤٩) به چاپ رسید (ریو، ج ١، ص ٢٢٦؛
برای اطلاع بیشتر از ترجمه های انگلیسی رجوع کنید به د.اسلام ، همانجا). بخشهایی از تاریخ فرشته پیش از چاپ متن اصلی به انگلیسی ترجمه شد، از جمله الکساندر داو در ١١٨٢/ ١٧٦٨ در لندن ، اندرسن در ١٢٠١/ ١٧٨٦ و جاناتان اسکات در ١٢٠٩/ ١٧٩٤ در شروزبری آن را ترجمه و چاپ کردند (ریو، ج ١، ص ٢٢٥). بخشی از آن در ١٢٤٥/ ١٨٢٩ با عنوان > تاریخ اوج گیری قدرت مسلمانان در هند < در چهار جلد در لندن ترجمه و چاپ شد (همانجا).

منابع :
(١) چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو. ا. برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ـ ؛
(٢) محمدحسین تسبیحی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة گنج بخش ، ج ١ و ٢، راولپندی ١٣٥٠ـ١٣٥٣ش ، ج ٣، اسلام آباد ١٣٥٥ش ؛
(٣) ابوالفضل شکوری ، «تاریخ فرشته »، آینة پژوهش ، سال ٢، ش ١ (خرداد ـ تیر ١٣٧٠)؛
محمدمظفر حسین بن محمد یوسفعلی

(٤) صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمدحسین رکن زاده آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٥، بخش ٣،

(٥) تهران ١٣٧٠ش ؛
(٦) محمدقاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، لکهنو ١٨٦٣؛
(٧) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٨) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش ؛
(٩) عارف نوشاهی ، فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانة گنج بخش ، اسلام آباد ١٣٦٥ش ـ ؛

(١٠) EI ٢ , s.v. "Firis ¢h ¢ta" (by P. Hardy);
(١١) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦.

/ افسانه منفرد /