پل سفید ، مرکز شهرستان سوادکوه در استان مازندران . شهر پل سفید (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٦٤٨ ، ٧ تن ) در مشرق شهرستان سوادکوه * ، در دامنة شمالی رشته کوه البرز میانی ، در ارتفاع ششصدمتری و در قسمت علیای رود تالار * ، بر سر راه اصلی تهران ـ قائم شهر (معروف به جادة فیروزکوه ) در حدود ٧٥ کیلومتری شهر ساری (مرکز استان ) قرار دارد. فیروزکوه در ٥٨ کیلومتری جنوب غربی و قائم شهر در ٥٠ کیلومتری شمال آن است .

ناحیه ای که پل سفید در آن قرار دارد کوهستانی است و در گذشته ، جبال شروین نامیده می شد. پیرامون شهر پل سفید را کوههایی فرا گرفته است که مهمترین آنها، سامان سی در شمال ، سیتَک و اَلوات / الواط در مشرق ، غِل غِلوک و گَتو/ گت تول در جنوب و لالَتا در مغرب است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٨، ص ١٣٩). رود تالار، که از درة غربی کوه الوات به سوی پل سفید جریان می یابد، از میان شهر می گذرد (جعفری ، ج ٢، ص ١٤٤). آب مصرفی اهالی شهر و زمینهای کشاورزی از این رود و از چشمه ها تأمین می شود ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ١١٤٣؛ حسینعلی رزم آرا، ج ٣، ص ٦٤). آب و هوای پل سفید معتدل و نسبتاً مرطوب است . میانگین حداکثر دمای آن در تابستانها ْ ٣٤، میانگین حداقل آن در زمستانها ْ ١٠ـ ، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٥٥٠ میلیمتر است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، همانجا). راه آهن سراسری شمال در این شهر ایستگاه دارد و پل معروف وِرِسْک در حدود سی کیلومتری جنوب غربی شهر قرار دارد (علی رزم آرا، ص ٧٦؛ ایران . وزارت راه و ترابری ، ص ٤٨).

از جمله معادن مهم پل سفید، معدن زغال البرز مرکزی در چهار کیلومتری شمال غربی شهر است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ٢٨، ص ٣١٠). در زمین لرزة ١٣٣٦ ش مازندران ، با وجود اینکه پل سفید خارج از منطقة کلان لرزه قرار داشت ، آسیبهای گسترده ای به آن وارد شد (امبرسز و ملویل ، ص ٢٤٧ـ ٢٤٨).

در ١٣٣٥ش آبادی پل سفید با ١١٠ ، ٢ تن جمعیت به شهر تبدیل شد و در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ش مرکز بخش سوادکوه گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٥٥؛ ایران . وزارت کشور، ١٣٣٩ ش ، ج ١، ص ٣٦٦؛ همو، ١٣٥٥ش ، ص ١٥). در ١٣٥٩ش ، با تشکیل شهرستان سوادکوه ، پل سفید مرکز شهرستان شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، همانجا). در ١٣٧٥ش این شهر ٥٥١ ، ١ خانوار داشت و رشد سالانة جمعیت آن ٧٦ر١% بود (سازمان برنامه و بودجة استان مازندران ، فصل ٢، ص ٢١، ٢٣).

اهالی پل سفید شیعة دوازده امامی اند و به فارسی و گویش مازندرانی سخن می گویند.

در دهه های اخیر شهر پل سفید در امتداد جادة ارتباطی رشد طولی داشته است . اگرچه به سبب عامل ارتباطی و راه آهن و معدن زغال سنگ اعتبار و موقعیت خاصی یافته ، گسترش شهر به علت موقعیت کوهستانی و شیب زیاد دامنه ها با محدودیتهایی مواجه بوده است .

مهمترین اثر تاریخی این شهر پلی است با دو دهنه ، معروف به پل جادة شاه عباسی ، که در دورة صفویه بنا گردیده و ظاهراً به سبب سفید بودن پل سفید نامیده شده است . این پل ٢٥ متر درازا و ٥ر٤ متر پهنا دارد و بنای فعلی آن بازسازی شده است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ٢٨، ص ١٣٩؛ ستوده ، ج ٤، بخش ١، ص ٤٣٢). ظاهراً بنای آبادی پل سفید به زمان احداث پل ارتباطی بر روی رود تالار در دورة صفویه می رسد و

احتمالاً نام آن از قلعة دیوسفید یا امامزاده سفید (در بلوک سوادکوه )، گرفته شده است (معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٦٤٧؛ ستوده ، ج ٤، بخش ١، ص ٣٩٣؛ ملگونف ، ص ١٢١). شاه عباس اول صفوی (حک : ٩٩٦ـ ١٠٣٨) در بیست و پنجمین سال حکومتش با احداث پل مذکور در جادة شاه عباسی (از اصفهان تا فرح آباد مازندران )آبادی پل سفید را نیز در کنار این پل بنا نهاد (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٨٥٠ ـ٨٥١؛ ستوده ، همانجا؛ اعتمادالسلطنه ، ص ٧٧).

از قرن دوازدهم تا اوایل قرن چهاردهم ، در منابع مختلف ، آبادی پل سفید، پل ارتباطی و محصولات آن ذکر شده است (استرآبادی ، ص ٣٦٣، ٣٦٦؛
هدایت ، ص ١٧؛
اعتمادالسلطنه ، همانجا؛
رابینو، ص ٧٩). به گفتة اعتمادالسلطنه (ص ٧٦)، خلقیات اهالی پل سفید با دیگر سکنة مازندران تفاوت داشته است . در ١٣١٥، معصوم علیشاه (ج ٣، ص ٦٤٥، ٦٤٧) از پل سفید در نزدیکی جنگلی انبوه ، و برنجکاری اهالی در کناره های مناسب رود تالار یاد کرده است .

منابع :
(١) محمدمهدی بن محمد نصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبدالله انوار، تهران ١٣٤١ ش ؛
(٢) اسکندر منشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، التدوین فی احوال جبال شروین : تاریخ سوادکوه مازندران ، چاپ مصطفی احمدزاده ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٥) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٦) ایران . وزارت کشور، آمار عمومی : گزارش خلاصة سرشماری عمومی کشور در سال ١٣٣٥ ، ج ١: تعداد و توزیع ساکنین کشور ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٧) همو، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٨) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٩) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٠) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ ش ؛
(١١) یاسنت لویی رابینو، مازندران و استرآباد ، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٣:

(١٢) استان دوم ( مازندران )، تهران ١٣٥٥ ش ، ١٣٢٩ ش ؛
(١٣) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : گیلان و مازندران ، ( تهران ? ١٣١٩ ش ) ؛
(١٤) سازمان برنامه و بودجة استان مازندران . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان مازندران ١٣٧٦ ، تهیه کنندگان علی اکبر شریفیان و فرهمند مرادی ، ساری ١٣٧٧ ش ؛
(١٥) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٨: ساری ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٦) منوچهر ستوده ، از آستارا تا اِستارباد ، ج ٤، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٨) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمد جعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ش ؛
(١٩) گریگوری والریانوویچ ملگونف ، سفرنامة ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر ( ١٨٥٨ و ١٨٦٠ م )، تصحیح ، تکمیل و ترجمة مسعود گلزاری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٢٠) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ ش ؛
(٢١) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، سفارت نامة خوارزم ، چاپ علی حصوری ، تهران ١٣٥٦ ش .

/ وحید ریاحی /